TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 
YAPIM EKLER?

II. YAPIM EKLER?

 

Yap?m ekleri, mevcut kelimelerden (isim ve fiil köklerinden) farkl? ve yeni anlaml? kelimeler türetmeye yarayan eklerdir.

Nesneleri kar??layan isimlerle hareketleri kar??layan fillerin kökleri farkl?d?r:

Gel-(-mek,-dim, -mi?...)

Baba(-m, -lar, -dan)

Birbirine yak?n olan nesne ve hareketlere ait kelimeler ayn? kökten türeyen kelimelerdir. ¶ Bu bak?mdan türemi? kelimelerin kökleriyle mutlaka bir anlam ili?kileri olmal?d?r:

ba?, ba?-la-, ba?-ar-, ba?-ar-?

sev-, sev-il-, sev-dir, sev-in, sev-inç, sev-gi

göz, göz-lük, göz-cü, göz-cü-lük, göz-lük-çü-lük...

Yap?m ekleri isim ve fiil köklerine gelerek yeni isimler ve filler türetirler. bu ekler kökten hemen sonra gelirler. ¶ Çekim ekleri yap?m eklerinden sonra gelir:

bil-gi-ler, bil-dir-di;

göz-le-meliyim, göz-lük-ten...

Bu türemi? kelimelerden de tekrar yeni kelimeler türetilebilir:

bil-gi-li,bil-dir-i

göz-lük-çü, göz-lük-çü-lük...

Bu bak?mdan yap?m eklerini iki ba?l?k alt?nda inceleyebiliriz:

?sim yapan yap?m ekleri: ?simden isim yapan ekler ve Fiilden isim yapan ekler

Fiil yapan yap?m ekleri: ?simden fiil yapan ekler ve Fiilden fiil yapan ekler

1. ?sim Yapan Yap?m Ekleri

?sim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. Türkçemizde s?kça kullan?lan yap?m ekleri ?unlard?r:

a. ?S?MDEN ?S?N YAPAN EKLER

-l?k

Yer isimleri yapar: kömürlük, kitapl?k, tuzluk, odunluk, a?açl?k, zeytinlik, çöplük...

Alet ve araç isimleri yapar: ba?l?k, kulakl?k, gecelik, gözlük, önlük...

Topluluk isimleri yapar: gençlik, insanl?k, Türklük...

Soyut isimler yapar: gençlik, insanl?k, Türklük, çocukluk, han?ml?k, karde?lik, Müslümanl?k, kulluk, erkeklik, bilgelik...

S?n?rlama, ay?rma, ölçü tahsis anlam? ta??yan isimler yapar: bayraml?k, k??l?k, ak?aml?k, gömleklik, hediyelik, ömürlük, haftal?k, ayl?k...

S?fatlara gelerek durum bildiren isimler yapar: iyilik, güzellik, küçüklük...

Meslek isimleri yapar: ö?retmenlik, doktorluk, veterinerlik, eczac?l?k, ar?c?l?k, demircilik, k?lavuzluk, rehberlik...

Bu ekle türetilen ekler s?fat olarak da kullan?labilirler. ?simle s?fat aras?nda tür fark? oldu?u için bu yönde soru sorulabilir:

k??l?klar, k??l?k odun;

günlü?üm, günlük masraf;

elbiselikler, elbiselik kuma?;

tur?uluklar, tur?uluk biber;

kiral?ktan, kiral?k daireden,

sat?l?klar, sat?l?k arsalar...

-cE

Dil isimleri yapar: Türkçe, Almanca, Arapça, Farsça..

Yer isimleri yapar: Çatalca, Yenice, Çaml?ca, Ta?l?ca, Il?ca...

Hayvan ve bitki isimleri yapar: delice, karaca, kokarca, yumu?akça...

-c?

?sim, s?fat, zarf türetir:sanatç?, kirac?, in?aatç?, yolcu, çayc?, ?akac?, duac?, milliyetçi, Türkçü, halkç?, sözcü, tiyatrocu, kemanc?...
gazeteci çocuk, ?akac? insan...
ak?lc? (davranmak), Atatürkçü (geçinmek)

-l?

Soyut ve somut isimler ve s?fat türetir. Özel isimlere getirildi?inde kesme i?aretiyle ayr?lmaz.

Ki?inin nereli oldu?unu bildirir:Ankaral?, Konyal?, köylü, kentli...

Bir ?eyin içinde daha çok ne bulundu?unu bildirir:Tuzlu, ?ekerli, ac?l?, tozlu...

Soy, devlet bildirir: Osmanl?, Karahanl?, Selçuklu...

Durum (medenî hâl) bildirir:Sözlü, evli, ni?anl?...

Renk bildirir; ikileme kurar: Mavili, ye?illi, k?rm?z?l?, all? ye?illi, sar?l? k?rm?z?l?...

Ki?inin sahip oldu?u özelli?i bildirir: Bilgili, tecrübeli, ak?ll?, görgülü, sayg?l?, kültürlü, ak?ll? uslu...

Di?erleri:Gönüllüler, gönüllü (ki?iler)...?rili ufakl?, kad?nl? erkekli...

-s?z

-li ekinin olumsuzunu yapar. Ama –li ekini alm?? her kelimenin –siz ile olumsuzu yap?lmaz:

ak?ll? X ak?ls?z do?ru

bilgili X bilgisiz do?ru

ni?anl? X ni?ans?z yanl??

köylü X köysüz yanl??

mavili X mavisiz yanl??

?sim, s?fat ve zarf türetir: Korkusuz (çocuk), ak?ls?z, susuz (topraklar), tats?z, güçsüzler, ölümsüz, e?siz, yersiz yurtsuz (kald?m), kimsesiz, tarafs?z (davranmal?)...

-ki

Zaman ve yer bildiren kelimelerden s?fat yapar. Bu s?fatlar isimle?ebilir. –ki ve –kü ?ekillerinde kullan?l?r.

bugünkü (maç), ak?amki (f?rt?na), geceki (so?uk), bugünkünü, yar?nkinden...

Yer bildiren kelimelerde –de hâl ekiyle birlikte kullan?l?r:A?a??daki (sorular), a?a??dakiler, s?n?ftaki (ö?renciler), s?n?ftakiler, raftaki (e?yalar), yuvadaki (yavrular)...

-t?

Yans?malardan isim türetir:ç?t?r-t?, c?z?r-t?, ?ak?r-t?, ??k?r-t?, homur-tu, g?c?r-t?, pat?r-t?

Di?er ekler:

-e: göze (kaynak)...
-C?l: etçil, otçul, insanc?l, evcil, bencil, ölümcül...
-Da?: vatanda?, yurtta?, gönülda?, anlamda?, meslekta?...
-gil: Aligil, Ya?argil, ancamgil...
-leyin: geceleyin, ak?amleyin, sabahleyin, gündüzleyin...
-nc?: birinci, üçüncü, sonuncu...
-Er: üçer, be?er, yedi?er, dörder, alt??ar...
-C?k: gelincik, k?z?lc?k, elmac?k, kulakç?k, kar?nc?k...

b. F??LDEN ?S?M YAPAN EKLER

Fiil kök ve gövdelerinden isim türetirler.

Mastar ekleri:-mEk

Bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Fillerin isimlerini türetir. Bu yüzden bu eklere isim-fiil (mastar) eki; bu kelimelere de isim-fiil (mastar) denir.

gel-mek, oku-mak, ye-mek, iç-mek, çal??-mak...

Bu ek kal?pla?arak kal?c? nesne isimleri de türetebilir; bunlar isim-fiil de?il, do?rudan isimdirler:

yemek, çakmak, ekmek, ilmek, kaymak,

-mE

-mEk eki gibidir. Ama –mEk kullan?lan her yerde –mE kullan?lamaz. Bu ek de bütün fiil kök ve gövdelerine gelerek; onlardan fiil ismi türetir (isim-fiil yapar):

ba?lama, okuma, yazma, nakletme, hasta olma, dan??ma[17], sevme, inanma...

Bu ek de –mEk gibi kal?c? nesne isimleri yapar: Asma (yapra??), bölme (i?lemi), dan??ma (memuru), dondurma (külâh?), kavurma, i?letme, ba?lama (:saz)...

Bu ek niteleme s?fat? da türetir: Karma (liste), süzme (yo?urt), yazma (eser), saçma (bir fikir), yapma (çiçek), asma (köprü), asma (kat)...

-??

Bu da mastar ekidir. Di?erleri gibi bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Kal?c? nesne isimleri yapabilir:

Gülün aç?l??-?n? seyret.
Kap?n?n kapan??-? çok ses ç?kar?yor.
Adam oturu?-undan bellidir.
sezi?, bili?, al??, veri?, anlay??...

Kal?c? nesne isimleri:
Bu görü?ü benimsemedim.
Bir bulu? yapm?? ki sorma
Al?? veri?e ç?kaca??z.
Sende hiç anlay?? yok mu?...
Ç?k?? ne taraftayd??

S?fat-fiil ekleri:S?fat-fiil ekleri de mastar ekleri gibi fiilden isim ve s?fat yapan i?lek eklerdir:

-En:

Fiili yapan?, edeni bildirir. ?sim ve s?fat yapar:

Gülen, bakan, gelen, giden, gezen, yazan, bozan, çal??an, kazanan...

-Es?

S?fat ve isim yapar:

Ölesi-m gelir,
Yok olas? adam, k?r?las? eller
Öpülesi, geberesi, ölesi, bak?las?...

-mEz

Olumsuzluk bildirir. –°r’nin olumsuzunu yapar, ama her zaman de?il:

Ç?kmaz sokak, olmaz i?, yaramaz çocuk, bilinmez yerler...
Y?lmaz, korkmaz, ç?kmaz...
Ne geçmez zamanm??!

-°r

?sim ve s?fat yapar:
Okur yazar, yazar kasa, bilir ki?i, gelir gider, keser, güler yüz...

-d?k

?sim ve s?fat yapar:Tan?d?klar, tan?d?k ki?iler, olmad?k i?, beklenmedik bir anda, sevin-di?-imiz...

-EcEk

?sim ve s?fat yapar:alacak(l?), yakacak, yiyecek, giyecek, içecek(lerimiz), gelecek zaman, içecek su, akacak kan, gelecek(ten haber ver-), olacak i? mi?...

-m??

?sim ve s?fat yapar:Geçmi?, çok bilmi?, okumu? çocuk, dolmu?, yemi?...

Di?er ekler:

-?m
Eklendi?i fiille ilgili hâl, durum, i? ifade eder. O i?le ilgili, o i?ten do?an varl?k, e?ya, yer isimleri yapar.

Al?m, sat?m, at?m, yat?r?m, seçim, ölüm, y?k?m, verim, biçim, giyim, ku?am, tak?m, kavram, üretim, bölüm, çözüm, uyum, çekim, (bir) yudum (su) ...

-G?
Fiilin bildirdi?i hareketle ilgili çe?itli nesneleri kar??layan isimler yapar:

Sevgi, sayg?, görgü, bilgi, duygu, örgü, sergi, vergi, övgü, alg?, tutku, uyku, biçki, bask?, içki, atk?, keski...

-G?n
Anlama büyüme ve a??r?l?k katar; yapan?, olan? bildirir; yap?lan nesneyi veya i?i kar??lar. S?fat, isim ve zarf türetir:

Dalg?n, azg?n, k?zg?n, k?rg?n, salg?n, bayg?n, bilgin, ergin, bezgin, durgun, olgun, soygun, vurgun, bask?n, seçkin, pi?kin, yeti?kin, tutkun, küskün...

Keskin sirke, olgun davrand?, soygun yap?lmad?...

-?
?sim ve s?fat türetir:

Yaz?, s?k?, yap?, ölü, korku, bat?, gezi, bölü, ko?u, do?u, art?, tart?, sürü, örtü, çeki, duru, say?...

Korkunun ecele faydas? yok.
Do?uyu, bat?y? kar??t?rd?k.
Ölü bal?klar suyun yüzündeydi.
Yurdun bat? taraf? so?uyacak.

-?c?
Çokluk, a??r?l?k, devaml?l?k bildirir; -En s?fat-fiil eki gibi failin niteli?ini bildirir. S?fat, isim ve zarf yapar:

Kal?c?, vurucu, bilici, al?c?, sat?c?, dinleyici, görücü, bak?c?, y?rt?c?, geçici, kurucu, yüzücü, gidici, ö?ren(i)ci, dilen(i)ci...

Eskiden iyi yüzücü imi?.
Okuyucu say?s? günden güne art?yor.
Bunlar üzücü hareketler.
Sat?c? kad?nlar dola??yorlar.
Pek y?rt?c? görünüyor/davran?yor.

-k
Fiilde bildirilen harekete u?ram?? olan veya o hareketten ortaya ç?km?? nesneleri kar??layan isimler yapar; bunlar s?fat ve zarf olarak da kullan?l?r:

Aç?k kap?, çürük di?, kar???k i?ler,
hava so?uk,
aç?k konu?ur,
bölük topland?...

-kEn
?sim ve s?fat yapar:

Çal??kan, üretken, al?ngan, at?lgan...

-t?: k?zart?, karart?, ba??rt?...

-Ek: konak, durak, yatak, dönek, ürkek, korkak, b?çak...

-ç: inanç, sevinç, usanç...

-ntI: al?nt?, ak?nt?, söylenti, toplant?, ya?ant?, sars?nt?

-e: dize, süre

2. Fiil Yapan Yap?m Ekleri

Bu ekler isim ve fiil kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

göz›göz-le(mek)
bilgi-›bilgi-len(mek)-dir(mek)
sev-›sev-dir(mek)
bildir-›bildir-il(mek)

Fiil yapan ekler, isime veya fiile getirili?ine göre ikiyte ayr?l?r: ?simden fil yapan ekler, Fiilden isin yapan ekler

a. ?S?MDEN F??L YAPAN EKLER

Bu ekler isim kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

isim-len-dir-
ad-lan-d?r
iki-le-
durgun-la?-

En çok kullan?lan isimden fiil yapan ekler ?unlard?r:

-lE

Çok kullan??l? bir ektir. Birçok isimden fiil yapabilir:

Ba?-la-, suç-la, su-la, ta?-la-, av-la-, k??-la-, ç?n-la-, in-le-, ter-le-, gece-le-, hafif-le-, kar??-la-, kur?un-la-, perçin-le-, yuvar-la-...

-El

Genellikle s?fatlardan fiil yapar:Ço?-al-, dar-al-, az-al-, bo?-al-, düz-el-, dik-el-...

-l

Baz? s?fatlardan olu? filleri yapar:K?sa-l-, do?ru-l-, sivri-l-, duru-l-, ince-l-...

-E

Fazla i?lek de?ildir:Ya?-a-, kan-a-, bo?-a-, tün-e-, oy(u)n-a-...

-°r

Daha çok renk isimlerinden sonra gelir:Kara-r-, ya?-ar-, boz-ar-, a?(k)-ar-, sar(?)-ar-, mor-ar-...

-dE

Yans?malara getirilir:Ç?t?r-da-, ??r?l-da-, horul-da-, f?s?l-da-, gürül-de-...

-msE

Fazla i?lek de?ildir:Az-?-msa-, küçü-mse-, ben-i-mse-, öz-ü-mse-, kötü-mse-...

-sE

Fazla i?lek de?ildir:su-sa-, garip-se-, önem-se-, mühim-se-...

-lE?

Baz? isimlere getirilir:Sert-le?-, ta?-la?-, kötü-le?-, iyi-le?-, kat?-la?-, sa?lam-la?-...

-lEn

Bir ?eye sonradan sahip olma anlam? katar:Ev-len-, can-lan-, ho?-lan-, us-lan-, iç-len-, dert-len-...

 

b. F??LDEN F??L YAPAN EKLER

Fiil kök ve gövdelerine getirilerek fiil gövdesi türeten eklerdir:

-t

Çat? ekidir; geçi?siz fiilleri geçi?li (oldurgan) yapar; geçi?li fiillerin de geçi?lili?ini art?r?r (ettirgen yapar). Genellikle ünlüyle biten fiillere gelir:

Yürü-t-, ac?-t-, ak-?-t-, oku-t-, anla-t-, a?la-t-, ara-t-, k?zar-t-...

-°r

Çat? ekidir. “-t” ile ayn? görevdedir; oldurganl?k ve ettirgenlik görevi vard?r. genellikle ünsüzle biten fiillere gelir:

Ç?k-a-r-, kop-a-r-, kaç-?-r-, uç-u-r-, bat-?-r-, dü?-ü-r-, iç-i-r-...

-D?r

Çat? ekidir; geçi?siz fiilleri geçi?li (oldurgan) yapar; geçi?li fiillerin de geçi?lilik derecesini art?r?r (ettirgen yapar):

Yaz-d?r-, sor-dur-, aç-t?r-, çiz-dir-, sök-tür-, as-t?r-, ko?-tur-...

-l

Çat? ekidir; edilgen ve dönü?lü fiil yapar:At-?-l-, soy-u-l-, yaz-?-l, çiz-i-l-, ay(?)r-?-l-, gid-i-l-...

-n

Çat? ekidir; edilgen ve dönü?lü fiiller yapar:

Ba?la-n-, tara-n-, y?ka-n-, bil-i-n-, sil-i-n-, sür-ü-n-, ta??-n-, al-?-n-...

-?

Çat? ekidir; i?te? fiil yapar:Döv-ü-?-, at-?-?-, tart-?-?-, gör-ü-?-, uç-u-?-, bekle-?-, it-i-?-, selâmla-?-...

-ElE

Devaml?l?k, anlat?lan i?in art arda yap?ld???n? bildirir:Kov-ala-, it-ele-, silk-ele-, dur-ala-, tep-ele-...

 

Videolu Soru zmleri

?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugn1017
mod_vvisit_counterDn1591
mod_vvisit_counterBu Hafta4724
mod_vvisit_counterBu Ay38024
mod_vvisit_counterToplam7345329

Kimler evrimii

Şu anda 44 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev