TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 

Dilimizde fiiller çekimli hâlde kullan?l?r. ?kinci tekil ?ah?s emir çekimi hariç bütün fiiller çekim eki alarak kullan?l?r.  

¶Fiil çekim ekleri, fiil kök veya gövdelerine eklenerek, fiillerin zaman?n?, yap?l?? ?eklini ve ?ahs?n? belirtirler.  

Dilimizdeki fiil çekim eklerini ?u ?ekilde s?n?fland?rabiliriz: 

1-Zaman ve ?ekil ekleri (haber ve dilek kipleri)
2-?ah?s ekleri
3-Soru eki
4-Ek-fiil

 ?imdi bunlar? tek tek inceleyelim. 

1. ZAMAN ve ?EK?L EKLER?

a. HABER K?P EKLER?

Dilimizde üç temel zaman vard?r:Geçmi? zaman ?imdiki zaman Gelecek zaman 

Ama bütün zamanlar? içeren tasnif ?udur: 

1-Geçmi? zaman (Bilinen geçmi? zaman ve ö?renilen geçmi? zaman)
2-?imdiki zaman
3-Gelecek zaman
ve bunlar?n hepsini kapsayan
4-Geni? zaman 

Fiilde anlat?lan i?in, k?l???n, olu?un, hareketin, durumun[4] ba?l? bulundu?u zamana fiilin zaman? denir. Haber kiplerinde de fiilin zaman? bildirilir. Yaln?z a?a??da ele al?nacak olan zaman ekleri bazen kendi zamanlar?n? belirtmeyebilirler; çekim eki olmaktan ç?kabilirler veya anlam kaymas? sonucu ba?ka bir zaman? belirtebilirler[5]: 

hünkârbe?endi, geçmi? (zaman), gelecek (zaman), okur yazar... (yap?m eki görevinde)

Bir gün Hoca pazara ç?kar. (ç?km??)... (anlam kaymas?) 

Bu alt? zaman? ifade eden ekler ?unlard?r: 

1. Bilinen Geçmi? Zaman Eki: "-d?/-di/-du/-dü" "-t?/-ti/-tu/-tü"

Fiil kök veya gövdesine gelerek görülen/?ahit olunan ve bilinen geçmi?e ait bir i?in vb. anlat?lmas?n?/hikâye edilmesini/haber verilmesini sa?lar:

Geldim, okumad?n, yürüdü, ko?tuk, söylediniz, a?lad?lar... 

Di?er görevleri: 

?kilemeler kurar:Oldu bittiye getirdiler. 

Zaman bildirme i?levini yitirip yap?m eki olarak kullan?labilir; s?fat ve isim olarak kullan?lan kelimeler türetir[6]:

Mirasyedi (adam), ??psevdi, külbast?, imambay?ld?, gecekondu, kapt?kaçt?... 

2. Ö?renilen Geçmi? Zaman Eki: "-m??/-mi?/-mu?/-mü?"

Fiil kök veya gövdesine gelerek görülmeyen/?ahit olunmayan ve bilinmeyen geçmi?e ait, ba?kas?ndan duyulan bir i?in vb. anlat?lmas?n?/nakledilmesini sa?lar:

Uyumu?um, konu?mu?sun, sevmemi?, durmu?uz, bilememi?siniz, alm??lar... 

Di?er görevleri: 

Farz etme anlam? katar:

“Çay içen var m??”, diyorlar. Ben de “evet, ben bir çay tiryakisiyim.” diyormu?um.  

Sonradan fark etme anlam? katar; ba?kas?ndan duyma söz konusu olmaz:

Dün çok yorulmu?um.

Te?ekkür ederim, yemek güzel olmu?. 

Anlam kaymas? sonucu –yor eki yerine de kullan?lmakta:

Nas?l bir ?ey aram??t?n?z? 

Zaman anlam?n? yitirip yap?m eki (s?fat-fiil eki) olarak kullan?labilir; s?fat-fiiller türetir; bu s?fat-filler s?fat olarak kullan?ld?klar? gibi isimle?ebilirler de[7]:

Ba?lam?? i?, verilmi? sadaka

geçmi? (zaman), ermi? (adam)...  

3. ?imdiki Zaman Eki: -yor

Fiil kök veya gövdesine gelerek hâlen yap?lmakta olan bir i?in vb. anlat?lmas?n?/bildirilmesini sa?lar:

Zil çal?yor.
Ö?renciler teneffüse ç?k?yor.
Dünya dönüyor, zaman geçiyor, insanl?k geli?iyor, ama Türkiye... 

4. Gelecek Zaman Eki: "-acak/ecek"

Fiil kök veya gövdesine gelerek daha sonra yap?lacak olan bir i?in vb. bildirilmesini sa?lar:

Oraya gidece?im ve onu görece?im.
Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler.
Ömrüm böyle esrarl? geçecek ses vermeden. 

Zaman anlam?n? kaybedip yap?m eki olarak da kullan?l?r; s?fat-filler yapar; bu s?fat-fiiller isimle?ebilir:

Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazs?n?
Buralar ya?an?lacak yerler de?il.
Gelece?ini garantiye almal?s?n.
Alacakl? gibi duruyorsun.
So?uk içecekler sat?l?r m? burada?
Yakacaklar? yazdan haz?rlamal?. 

5. Geni? Zaman Eki: "-r" ; "-ar/-er"; "-?r/-ir/-ur/-ür"

Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan i?in vb. geçmi?, ?imdiki ve gelecek zamanlar?n tümüne ait oldu?unun, yani her zaman tekrarland???n?n bildirilmesini sa?lar:

Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
A?lar?m, a?latamam; hissederim, söyleyemem
Ya? otuz be?! yolun yar?s? eder

Hiç yolcusu yokmu? gibi sessizce al?r yol;
Sallanmaz o kalk??ta ne mendil ne de bir kol. 

Her duvar, her kovukta ?imdi niye
Bir büyük göz niyaz eder, a?lar
"Bitsin art?k bu gizli ?üphe!" diye? 

Bu ek zaman anlam?n? yitirip yap?m eki olarak da kullan?larak s?fat-fiiller yapar; bu s?fat-fiiller de isimle?ebilir:

Benzer sorular? daha önce cevaplam??t?m.
Seninki çekilir dert de?il.
Okur yazar oran? sürekli art?yor.

Uyurgezer, uçaksavar, yanardöner, benzerleri... 

Geni? zaman?n olumsuz çekiminde bu ekin kullan?m? biraz izah gerektirir. Baz? ?ah?slarda olumsuzluk ekinden sonra geni? zaman eki gelmezken baz?lar?nda da “z” olarak kullan?l?r:

Gel-i-r-im›gel-me-m                     ek yok

Gel-i-r-sin›gel-me-z-sin                z

Gel-i-r›gel-me-z                            z

Gel-i-r-iz›gel-me-y-iz                    ek yok

Gel-i-r-siniz›gel-me-z-siniz           z

Gel-i-r-ler›gel-me-z-ler                 z 

Hiç yolcusu yokmu? gibi sessizce al?r yol;
Sallanmaz o kalk??ta ne mendil ne de bir kol. 

b. D?LEK K?P EKLER?

Dilek kipleri, i?, olu?u, k?l???, durumu ve hareketi zamana ba?l? olmadan, tasar? ve dilekle ilgili olarak bildiren kiplerdir.  

Dilek kipleri dörde ayr?l?r:1-Dilek-?art kipi 2-?stek kipi 3-Gereklilik kipi 4-Emir kipi 

Bu kiplere ait ekler ?unlard?r: 

1. Dilek-?art kipi eki: "-sa/-se"

Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan i?in dile?e ve ?arta ba?l? oldu?unun bildirilmesini sa?lar:

A?larsa anam a?lar

?sterse, veririz.

Olursa bir ?ikâyet ölümden olsun.

Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azîmetten

Ruhumun vahyini duysam da geçirsem ta??na

Uzan?rken gece mehtab? getirsem yan?na

Bu son fas?ld?r ey ömrüm, nas?l geçersen geç! 

2. ?stek kip eki: "-a/-e"

Fiil kök veya gövdesine gelerek istek anlam? katar.

Bana sor sevgili kaari[8], sana ben söyleyeyim

Sonra bir yer bulup oturdum. Hadi bir sigara içeyim dedim

Bunu böyle bilesiniz.  

Nereye dikilmek istersen
Söyle seni oraya dikeyim

3. Gereklilik eki: "-mal?-meli"

Fiil kök veya gövdesine gelerek i?in olmas? gerekti?i anlam?n? katar: 

Gül tenli, kor dudakl?, kömür gözlü, sürmeli...
?eytan diyor ki sarmal?, yüz kere öpmeli.. 

Ya ?evk içinde harap ol, ya a?k içinde gönül!
Ya lâle açmal?d?r gö?sümüzde yahut gül. 

Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim  

4. Emir kipi eki: -s?n, -?n(?z), -s?nlEr

Fiil kök veya gövdesine gelerek ikinci ve onlar?n arac?l???yla da üçüncü ?ah?slara emir verilmesini sa?lar.  

Birinci ?ah?slar?n emir çekimi olmad??? gibi ikinci tekil ?ahs?n da çekimi oldu?u hâlde eki yoktur:  

A?la a?la Sakarya!
Ey vuslat! O a??klar? efsununa ram et!
Ey tatl? ve ulvi gece! Y?llarca devam et! 

Bu yaz?y? acele yazs?nlar!
Al?n, bunlar? da okuyun! 

2. ?AHIS EKLER?

¶?ah?s ekleri, fiili ?ahsa ba?layan; fiildeki i?i, k?l???, hareketi yapan?; olu?a ve duruma sahip olan? bildiren eklerdir.  

?ah?s eklerinin tekil ve ço?ul ?ekilleri vard?r. 

Kiplere göre ?ah?s ekleri de?i?iklik gösterir; fiil kök veya gövdesinin ünlüyle veya ünsüzle biti?ine göre iki çe?it ?ah?s eki vard?r: 

1.      ?imdiki, gelecek, geni? ve -mi?’li geçmi? zamanlarla gereklilik ve dilek kiplerinde kullan?lan ki?i ekleri: 

-?m, -s?n, ---, -?z, -s?n?z, -lEr

bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler

geliyor-um, alacak-s?n?z, olmu?-lar, bilmeliy-iz, gide-sin 

2.      –di’li geçmi? zamanla dilek-?art kipinde kullan?lan ki?i ekleri: 

-m, -n, ---, -k, -n?z, -lEr

ald?-m, ald?-n, ald?, ald?-k, ald?-n?z, ald?-lar

alsa-m, alsa-n, alsa, alsa-k, alsa-n?z, alsa-lar 

Emir çekimi de ayr? eklerle yap?l?r:git-sin, gid-in(iz), git-sinler 

 

3. OLUMSUZLUK EK?: "-ma/-me"

Fiil kök veya gövdelerine gelerek olumsuz çekimlerini yapar. Fiilin yap?lmad???n?, i?in olmad???n? bildirir. Bütün fillere gelebilir:

Gel-me-di, al-ma-d?, ver-mi-yor, ol-mu-yor, bil-me-meli, söyle-me!, dinle-me! 

Baz? durumlarda ekin ünlüsü daral?r:Gel-mi-yor, oku-mu-yor, sev-mi-yor... 

4. SORU EK?: "m?/mi/mu/mü"

Soru eki isimlerden ve fiillerden sonra kullan?labilir. Eklendi?i kelimeden ayr? yaz?l?r. ünlü uyumlar?na girer.

Ald?k m??
Geldi mi?
Okudun mu?
Gördün mü? 

Soru anlam?n?n d???nda ba?ka görevlerde de kullan?l?r:  

Seçenek sunar:

Al?r m? almaz m? bilemem. 

?art, ko?ul bildirir:

Buraya geldi mi tepesi at?yor.

Derslerine çal??t? m? kazan?r.

Yollar kapand? m? gelemez. 

Zaman anlam? katar:

Hava bulutland? m? yola ç?k?n, dedi.

Buraya geldi mi size de u?rar. 

?a??rma, hayret, beklenmezlik bildirir; ünlem ifade eder:

Bir de onu kar??mda görmeyeyim mi!

Aniden babas?na rastlamas?n m?! 

Tehdit, korkutma bildirir:

Sopay? elime ald?m m? görürsün.  

Fiile kesinlik anlam? katar:

Bakars?n buraya u?rar m? u?rar.

Sizin i?inizi yapt? m? yapt?. 

5. EK-F??L

Fiillerin birle?ik zamanl? çekimlerini yapmay? sa?lar: 

“imek” fiilinin ek olarak kullan?m?d?r. Genellikle biti?ik yaz?l?r.

çal??m?? i-di-k›çal??m??t?k

okuyor i-se›okuyorsa

okuyor i-mi?-ler/okuyorlar imi?›okuyorlarm?? 

-di’li geçmi? zaman?n hikâyesi, ?art?; -mi?’li geçmi? zaman?n hikâyesi, rivayeti, ?art?; ?imdiki zaman?n hikâyesi, rivayeti, ?art?; gelecek zaman?n hikâyesi, rivayeti, ?art?; geni? zaman?n hikâyesi, rivayeti, ?art?; dilek-?art kipinin hikâyesi, rivayeti; istek kipinin hikâyesi, rivayeti; gereklilik kipinin hikâyesi, rivayeti ve ?art? ek-fiil alabilir. Bunlar filler konusunda ayr?nt?s?yla i?lenecektir.

 

Videolu Soru zmleri

?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugn897
mod_vvisit_counterDn1591
mod_vvisit_counterBu Hafta4604
mod_vvisit_counterBu Ay37904
mod_vvisit_counterToplam7345209

Kimler evrimii

Şu anda 39 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev