TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 
Ses Bilgisi ve Ses Olaylar?
Ses Bilgisi

ÜNLÜ DARALMASI
Sözcüklerin sonlar?nda bulunan geni? ünlüler (a, e) özellikle “-yor” ekinin darla?t?r?c? özelli?inden dolay? daralarak, ?, i, u, ü dar ünlülerine dönü?ür. Buna ünlü daralmas? denir.
bekl-e-yor > bekl-i-yor
kalm-a-yor > kalm-?-yor
özl-e-yor > özl-ü-yor
soll-a-yor > soll-u-yor
örneklerinde bu daralma görülmektedir. “-yor” ekin den ba?ka bir ekin ya da sesin darla?t?rma özelli?i yoktur. Ancak tek heceli olan “de- , ye-” fiilleri, kendinden sonra gelen “y” sesinden dolay? darla?abilir.
de - yor > di - yor
de - yerek > di - yerek
de - yen > di - yen
Ancak bazen darla?ma olmayabilir.
de - y - ince > de - y - ince
KAYNA?TIRMA HARFLER? (KORUYUCU ÜNSÜZLER)
Türkçe kurallara göre bir sözcükte iki ünlü yan yana gelmez. Araya kayna?t?rma harfi girer. Türkçe’de dört tane kayna?t?rma harfi vard?r: ?, s, n, y. Bunlar?n her birinin özel kullan?m yerleri vard?r.
? kayna?t?rma harfi:
* Üle?tirme say? s?fatlar?nda kullan?l?r.
Örnek: ?ki-?-er, alt?-?-ar, yedi-?-er
s kayna?t?rma harfi:
* Üçüncü tekil ?ah?s iyelik ekinden önce kullan?l?r. Daha çok isim tamlamalar?nda tamlanan görevindeki sözcükte görülür.
Örnek: Çocu?un oda-s-?, Bal???n koku-s-u
Not: Ancak “su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz.
Örnek: Yeme?in su-y-u yok. , Çocu?un ne-y-i kaybolmu?. örneklerinde oldu?u gibi…
n kayna?t?rma harfi:
* Zamirlerden sonra ek geldi?inde kullan?l?r.
Örnek: O-n-a haber verin. , Bu-n-u biliyoruz.
* ?yelik eklerinden sonra hal eki gelirse kullan?l?r.
Örnek: Çocu?un kitab?-n-? alm??lar. , Fakirin evi-n-i y?km??lar.
* ?lgi eklerinden önce kullan?l?r.
Örnek:
Soba-n-?n kapa?? dü?mü?. , Sene-n-in sonu geldi. , Kasaba-n-?n s?ca?? çok bunalt?c?.
y kayna?t?rma harfi: Yukar?daki kurallar?n d???nda olan her yerde “y” kayna?t?rma harfi kullan?l?r.
Örnek: Oda-y-a girdim. , Ü?ü-y-erek uyand?m. , A?la-y-an? tan?yorum.
Not: Kayna?t?rma harfleri asl?nda iki ünlü aras?nda kullan?l?r. Ancak bazen iki ünlü aras?na gelmedi?i halde de kullan?ld??? olur. Özellikle “ile, idi, imi?, ise” gibi sözcükler ünlüyle biten bir sözcü?e eklendi?inde ba?taki “i” ünlüsü dü?er ve yerine “y” kayna?t?rma harfi gelir.
Örnek: silgi > silgiyle, soba > sobayla, hasta > hastayd?, k?sa > k?saym??, bitti > bittiyse
Örneklerinde görüldü?ü gibi “y” kayna?t?rma harfi iki ünlü aras?nda de?ildir. Bu durum “n” kayna?t?rma harfinde de görülebilir. Zamirlerden sonra hal eki geldi?inde gerekmese de bu harf bulunur.
Örne?in; “Ondan bunu hiç beklemezdim.” cümlesinde alt? çizili sözcükte “n” kayna?t?rma harfi iki ünlü aras?nda de?ildir.
ULAMA
Sessizle biten sözcükten sonra sesliyle ba?layan bir sözcük gelirse, iki sözcük birbirine ba?lanarak okunur. Buna ulama denir.
Örnek: Bakkaldan ekmek ald?m. cümlesinde iki yerde ulama yap?lm??t?r. Sözcükler aras?nda herhangi bir noktalama i?areti varsa ulama yap?lmaz.
SES DÜ?MES?
Sözcü?ün asl?nda bulundu?u halde, ek geldi?inde baz? sesler dü?ebilir. Bu dü?me hem ünlülerde hem ünsüzlerde görülür.
Ünlü Dü?mesi
Sözcü?ün asl?nda bulunan bir ünlünün dü?mesidir.
Örnek:
“Yapraklar daha ?imdiden sarard?.” cümlesinde sözcü?ün asl? “sar?”d?r; “-ar-” eki geldi?inde sözcü?ün sonundaki “?” dü?mü?tür.
Ünlü dü?mesinin en yayg?n kullan?m? ise “Hece dü?mesi” ad?yla an?lan kurald?r. Buna göre, sözcü?ün son hecesinde bulunan dar ünlüler, ünlüyle ba?layan bir ek sözcü?e eklendi?inde dü?er. Bu özellik baz? organ isimlerinde, Arapçadan dilimize geçen baz? sözcüklerde, baz? Türkçe fiillerde görülür.
sab?r - ? > sabr?
ak?l - ? > akl?
burun - u > burnu
gönül - üm > gönlüm
Örne?in; “Kahvalt?ya haz?rlan?n.” cümlesinde alt? çizili söz “kahve alt?” sözlerinin birle?mesinden olu?mu?, bu s?rada “kahve” sözündeki “e” dü?mü?tür.
Ünsüz Dü?mesi
Sözcü?ün asl?nda bulunan ünsüzün, ek geldi?inde dü?mesidir.
küçük - cük > küçücük
büyük - cek > büyücek örneklerinde sözcüklerin sonlar?nda bulunan “k” ünsüzlerinin dü?tü?ü görülüyor.

 

SES TÜREMES?
Sözcü?ün asl?nda olmad??? halde, ek geldi?inde ortaya ç?kan seslerdir.
genç - cik > gencecik
bir - cik > biricik
az - c?k > az?c?k
örneklerinde ünlü türemesi görülmektedir. Buna benzer baz? sözcükler de vard?r. Bunlar “öpücük, gülücük” gibi fiilden türeyen sözcüklerdir. Ancak “-cik”” eki isim soylu sözcüklerden yeni sözcükler türetebilir. Fiilden türeyen bu sözcüklerin “öpü?cük, gülü? - cük” gibi sözcüklerden “?” sesinin dü?mesiyle olu?tu?unu söylemek daha mant?kl? olacakt?r. Dolay?s?yla bir ünlü türemesinin oldu?unu söylemek bu sözcükler için pek do?ru olmaz.
Not: Bazen sözcüklerde ünsüz de türeyebilir. Arapçadan dilimize geçen his, af, zan gibi sözcükler ek ya da yard?mc? fiil ald?klar?nda, sonlar?ndaki sessizler çiftle?ir.
his - etmek > hissetmek
af - etmek > affetmek
zan - etmek > zannetmek
örneklerinde bu görülüyor. Burada asl?nda bir ses türemesinden çok sözcü?ün Arapçadaki asl?nda bulunan ?eklinin ortaya ç?kt???n? söyleyebiliriz. Ancak sözcükler Türkçe kurallara göre incelendi?inden, bu, türeme olarak al?nagelmi?tir.
Büyük ve Küçük Ünlü Uyumlar?
Her dilde oldu?u gibi, dilimizde de sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere iki grupta incelenir. Bir sözcükte ünlüler aras?nda oldu?u gibi ünsüzler aras?nda da baz? özellikler, hatta ünlülerle ünsüzler aras?nda baz? özellikler vard?r. Bunlar? belli ba?l?klar alt?nda inceleyelim.
BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU
Türkçe’de sekiz ünlü vard?r. Bunlardan a, ?, o, u kal?n, e, i, ö, ü incedir. Bir sözcükte kal?n ünlülerden sonra kal?n, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin gelmesi kural?na büyük ünlü uyumu denir.
Örne?in; “ö?retmen” sözcü?ü, bütün ünlüleri ince oldu?u için kurala uyar, “asker” sözcü?ü “a” kal?n “e” ince ünlü oldu?undan kurala uymaz. Üniversite s?navlar?nda bununla ilgili bir soru bugüne dek sorulmam??t?r.
KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU
Bir sözcükte düz ünlüden sonra düz, yuvarlak ünlüden sonra düz - geni? veya dar - yuvarlak ünlülerin gelmesi kural?d?r. Özetle bu kurala göre;
a, ?, e, i ünlüleri birbirinden sonra gelebilir.
o, ö, u, ü ünlülerinden sonra ise u, ü, a, e gelebilir.
Bundan da soru ç?kmad???ndan üzerinde fazla durmuyoruz.
ÜNSÜZ BENZE?MES?
Dilimizde ünsüzler sert ve yumu?ak olmak üzere iki gruba ayr?l?r. Sert ünlüler “ç, f, t, h, s, k, p, ?” ünsüzleridir. Bunun d???nda kalanlar ise yumu?ak ünsüzlerdir.
Bir sözcük sert bir ünsüzle bitiyor ve o sözcü?e ünsüzle ba?layan bir ek geliyorsa, ekin ba??ndaki ünsüz sertle?ir. Buna ünsüz benze?mesi denir. Elbette bu benze?me sert ve yumu?ak ?ekli olan seslerde söz konusudur. Bu özelli?i dört seste görüyoruz;
p - b, ç - c , t - d, ? - g
?imdi bu kural? örneklendirelim:
“Kitap” sözcü?ünün sonundaki “p” sesi serttir. Bu sözcü?e biz “-de” hal ekini getirirsek “kitapda” sözü olu?ur. Bu durumda ekin ba??ndaki “d” sesi yumu?ak oldu?undan sözcükte ünsüz benze?mesine ayk?r? bir durum görülür. Kurala uyulmas? için, “d” sesi sertle?melidir. Bunun serti ise, yukar?da göstermi?tik, “t” dir. Dolay?s?yla sözcük, “kitapta” olacakt?r.
okul-dan > okuldan
av-c? > avc?
a?aç-dan > a?açtan
ocak-c? > ocakç?
Yukar?daki sözcüklerde eklerin sözcü?e nas?l uydu?u görülüyor. Birinci gruptaki sözcüklerde ek, yumu?ak ünsüzle biten sözcüklere geldi?inde de?i?memi?, ancak ikinci gruptaki sert ünsüzlere geldi?i zaman sertle?mi?tir. Bu durum sadece çekim eklerinde de?il yap?m eklerinde de geçerlidir. Ekler say?lara geldi?inde de ayn? durum geçerlidir. Say?n?n sesleri nas?lsa ek de öyle olmal?d?r.
Örnek: 11′de, 8′den, 5′te, 3′ten
Özel isimlerde de ayn? kural geçerlidir.
Örnek: Samsun’dan, Emin’de, Sinop’tan, Yunus’ta
ÜNSÜZ YUMU?AMASI
?ki ünlü aras?nda kalan sert ünsüzler yumu?ar. Buna “ünsüz de?i?imi” denir. Elbette bu özellik, ancak yukar?da da söyledi?imiz sert ve yumu?ak ?ekli bulunan seslerde geçerlidir. Bunlar p, ç, t, k sert sessizleridir. Örne?in; “a?aç” sözcü?üne -i hal ekini getirsek, sözcü?ün sonundaki “ç” sert sessizi yumu?ayarak “c” olur; yani “a?ac?” ?eklinde yaz?l?r.
Örnek: dolap - a > dolaba, çekiç - e > çekice, kanat - ? > kanad?, yemek - e > yeme?e
Yukar?daki örneklerde sert sessizlerin yumu?ad??? görülüyor. Ancak bu kural her sözcükte geçerli de?il.
Örne?in; “Davran??lar?, do?rulu?unun kan?t?d?r.” cümlesinde alt? çizili sözdeki “t” sert ünsüzü iki ünlü aras?nda kald??? halde yumu?amam??t?r.
Hangi sözcükte bu yumu?aman?n olaca?? hangisinde olmayaca??, belli bir kurala ba?lanamaz. Hatta tek heceli sözcüklerin ço?unda olmazken, baz?lar?nda olabilir. Bunu sözcü?ün günlük kullan?mlar?n? dikkate alarak anlayabilirsiniz.
Örnek: tek - i > teki, çok - u > ço?u görüldü?ü gibi birincide de?i?im olmad??? halde ikincide olmu?tur.
Dilimize Arapçadan geçen ve son hecesindeki ünlünün uzun okundu?u kelimelerde ünsüz de?i?imi yap?lmaz.
Örnek:
“S?navda hukuku seçecekmi?.” cümlesindeki alt? çizili söz buna örnektir.
Baz? sözcüklerde ise ses iki ünlü aras?nda kalmamas?na ra?men yumu?ar.
Örnek: kalp - i > kalbi, art - ? > ard?, renk - i > rengi, harç - ? > harc?
Görüldü?ü gibi iki ünlü aras?nda kalmad??? halde “p, ç, t, k” sert ünsüzleri yumu?am??t?r. Baz? sözcüklerde ise bu seslerin yumu?amad??? görülür.
Örne?in; “Sonunda i?ler sarpa sard?.” cümlesinde alt? çizili sözcükte yumu?ama olmam??t?r.

Örne?in; “Zonguldak’a yerle?tiklerini duydum.” cümlesinde alt? çizili sözdeki “k” sert sessizi yumu?amam?? ancak biz onu okurken “Zongulda?a” diye okumal?y?z.

Kaynak:www.bilgicik.com

 

Videolu Soru zmleri

?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugn222
mod_vvisit_counterDn1866
mod_vvisit_counterBu Hafta2088
mod_vvisit_counterBu Ay35102
mod_vvisit_counterToplam7459021

Kimler evrimii

Şu anda 58 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev