TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 
O?uzlar, O?uz Boyu

Bugün; Türkiye, Balkanlar, Âzerbaycan, ?ran, Irak ve Türkmenistan’da ya?ayan Türklerin atalar? olan büyük bir Türk boyu. O?uzlara, Türkmenler de denir.

O?uz kelimesinin türeyi?iyle ilgili çe?itli fikirler ileri sürülmü?tür. Kelimenin boy, kabile mânâs?na gelen “Ok” ve çokluk eki olan “z”nin birle?mesinden “Ok-uz” (oklar, koylar) anlam?nda oldu?u ileri sürüldü?ü gibi, oyrat (ha?ar?, yaramaz) kelimesinin e? anlaml?s? oldu?unu iddiâ edenler de vard?r. Ancak kelime, Anadolu a??zlar?nda “halim selim, a??rba?l?” mânâlar?na da kullan?lmaktad?r. Arap kaynaklar?nda ise “guz” veya “uz” ?eklinde geçmektedir.

?lk zamanlar Üçok ve Bozok adlar?yla iki ana kola ayr?lm?? olan O?uzlar, daha sonraki devirlerde, Dokuz O?uz, Alt? O?uz, Üç O?uz adlar?nda boylara da ayr?ld?lar. O?uzlar, yirmi dört boydan meydana gelmi?ti. Bunlardan on ikisi Bozok, on ikisi Üçok koluna ba?l?yd?. Tarihçiler, haz?rlad?klar? cetvellerde O?uz boylar?n?n adlar?n?, sembollerini ve ongunlar?n? (armalar?n?) göstermi?lerdir. Buna göre, Bozoklar; Kay?, Bayat, Alka Evli, Kara Evli, Yaz?r, Dodurga, Dö?er, Yaparlu, Af?ar, Begdili, K?z?k, Karg?n; Üçoklar ise; Bay?nd?r, Peçenek, Çavuldur, Çepnî, Salur, Eymur, Ala Yundlu, Yüre?ir, ??dir, Bü?düz, Y?va, K?n?k boylar?na ayr?lm??lard?. Bugün Türkiye’de yirmi dört O?uz boyuna ait i?aret ve yer adlar?na çok rastlanmaktad?r.

O?uz ad?na ilk defa Yenisey Kitabelerinde rastlanmaktad?r. Barl?k Irma?? yöresinde bulunan bu kitabelerde; “Alt? O?uz budunda” sözü yer almaktad?r. Öz Yi?en Alp Turan adl? bir beye ait olan bu kitabelerin yaz?ld??? devirde, O?uzlar, Göktürkler'in hakimiyeti alt?nda alt? boy hâlinde Barl?k Irma?? k?y?lar?nda ya?amakta idiler.

Alt?nc? yüzy?ldan itibaren Göktürklerin idaresinde toplanan Türk kabilelerinden bir k?sm? gibi O?uzlar da kendi aralar?nda birlik kurarak Tula-Selenga ?rmaklar? bölgesinde Dokuz-O?uz Ka?anl???n? meydana getirdiler. Göktürk ka?anl???n?n, Kutlug ?ad (?lteri? Ka?an) taraf?ndan 682’de ikinci defa kurulmas?ndan sonra, Göktürkler, hâkimiyetlerini kabul etmeyen O?uzlar üzerine yürüdüler. Tula Irma?? k?y?s?nda yap?lan kanl? bir sava?ta, O?uzlar yenildiler. Fakat, Göktürklerin hâkimiyetini kabul etmediler. ?lteri? Ka?an, O?uzlar üzerine birçok sefer düzenledi ve Baz Ka?an? öldürdü. O?uzlar?n merkezi Ötüken ve çevresini ele geçirdi. Bu yenilgi kar??s?nda ?lteri? Ka?an’?n hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalan O?uzlar, Göktürklerin K?rg?z seferine kat?ld?lar. Göktürk hakanlar?ndan Bilge Ka?an zaman?nda isyan ettiler. Bir sene içinde bir kaç defa harbe giren O?uzlar; yenilerek, geri çekildiler. Daha sonra Dokuz-Tatarlar ile ittifak kurarak Göktürklerle mücadele ettilerse de yine bozguna u?rayarak, Çin taraflar?na göç ettiler. Bir müddet sonra tekrar eski yurtlar?na döndüler. Bu mücadelelerde zay?flayan Göktürkler, 745’te Uygurlar taraf?ndan y?k?ld?. Bu esnada Uygurlara yard?m eden O?uzlar, Uygur Devletinin dayand??? ba?l?ca boylardan biri oldu. Uygurlarla birlikte Basm?l ve Karluklar'a kar?? sava?t?lar. Fakat zaman zaman Uygurlara kar?? da isyan etmekten geri durmad?lar. Eski müttefikleri Dokuz-Tatarlar ile birle?erek Uygur Ka?an? Moyunçur’a kar?? cephe ald?lar. Zaman zaman Çin’e gittiler. Daha sonra Çin’den ç?karak eski yurtlar?na döndüler. Uygur Devletinin y?k?lmas? üzerine bat?ya göçerek Sir Derya (Seyhun) k?y?lar?na ve onun kuzeyindeki bozk?rlara yerle?tiler. Onuncu yüzy?lda, göçebe hayat? yan?nda, yerle?ik bir hayat sürmeye de ba?lad?lar. Göçebe O?uzlar, daha ziyade koyun, at, deve, s???r yeti?tiricili?i ve ticaretle u?ra??yorlard?. Yerle?ik O?uzlar ise, Sabran (Karacuk), Su?nak, Karnak, Sütkent gibi ?ehirlerde oturuyorlard?. Onuncu as?rda henüz Müslüman olmam?? olan O?uzlar, inan??lar? gere?i bir tak?m ibadet ve âyinleri yerine getiriyorlard?. Ancak ya?ay?? bak?m?ndan ?slâmiyet'e uygun taraflar? vard?. Soy temizli?ine ehemmiyet verirlerdi. Bilhassa zina gibi suçlar?n cezas? ölümdü.

Onuncu asr?n ba?lar?nda O?uzlar, Mâverâünnehir çevresinde yerle?ip, Yabgu denilen hükümdar?n idare etti?i bir devlet kurdular. Devlet ve millet i?lerinin bir mecliste isti?are edildi?i ve suba?? denilen ordu kumandan?, Yabgu’nun vekili ve nâibi olan tegin, ?nal ve Tarkan unvanlar?n? ta??yan memurlar vard?. O?uzlar?n bu s?radaki ba??ehirleri, Sir Derya k?y?s?ndaki Yeni Kent idi. Yabgu Devleti zaman?nda O?uzlar, Üçok ve Bozok diye iki k?sma ayr?lm??lard?.

Onuncu asr?n sonlar?nda ?slâm dînini kabul ederek iyice güçlenen O?uzlar, kom?ular? Peçenekler ve Hazarlar ile sava?lar yaparak onlar? yendiler. Fakat 11. yüzy?l?n ortalar?nda, O?uzlar?n ?slâm dînini kabul etmemi? olan bir k?sm?, K?pçaklar'?n bask?s?yla yurtlar?n? terk ederek Karadeniz’in kuzeyinden Tuna boylar?na, oradan da Balkanlara indiler. ?slâm dînine girmedikleri için etraflar?n? saran H?ristiyan devletlerin bask?s?yla k?sa zamanda benliklerini kaybederek, örf, an’ane ve geleneklerini unuttular. Eriyip, yok oldular. Geri kalanlar? da Bizans hizmetine girdiler. 1071’de yap?lan Malazgirt Meydan Muharebesi'ne Bizansl?lar?n yan?nda kat?ld?lar. Fakat çok geçmeden Selçuklular taraf?na geçtiler.

?slâm dînini kabul eden Selçuk Bey’in idaresindeki O?uz boylar? ise, O?uz Yabgu Devleti hükümdar?n?n, kendilerine kötülük yapaca??ndan çekinerek, yurtlar?ndan ayr?l?p ?slâm diyar? olan Horasan taraflar?na gittiler. Mâverâünnehir’de kalan di?er O?uz boylar? da, K?pçaklar?n hücum ve bask?lar? sonunda da??ld?lar. Böylece O?uzlar Devleti y?k?ld?. Yerlerinde kalan O?uzlar ise Karaçuk da?lar? bölgesinde, Mang??lak’da ve Seyhun Nehri k?y?lar?nda yerle?tiler. Daha sonra Karah?taylar?n ve Karluklar?n bask?s? netîcesinde, Horasan’a gelip Selçuklulara tâbi oldular.

Selçuk’un büyük o?lu Arslan ?srâil, Horasan’da hâkimiyet kurup, di?er O?uz boylar?n? idaresi alt?nda toplad?. Daha sonralar?, Tu?rul ve Ça?r? Beyler idaresindeki Selçuklular, Sâmâno?ullar? ile ittifak kurarak, Karahanl?lar'a ve Gazneliler'e kar?? mücadele ettiler. Selçuklular?n ba?ar?l? idareleri sebebiyle pekçok O?uz boyu onlar?n hâkimiyetinde topland?. Birçoklar? yerle?ik hayata geçti.

Selçuklu Devletinin kurulmas?nda esas rolü oynayan O?uzlar ve di?er O?uz boylar?, 11. yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren ak?n ak?n ?ran, Irak, Anadolu ve Suriye’ye do?ru yay?ld?lar. Selçuklu Devletinin s?n?rlar?n? Ceyhun Nehrinden Akdeniz’e kadar geni?lettiler. ?slâmiyet'i kabul etmeden önce dünyevî maksatlar ve kuru cihangirlik için çal??an, harp eden ve soylar?n?n temizli?iyle tan?nan O?uzlar, ?slâm dînini kabul ettikten sonra, Allahü teâlân?n yüce dîni olan ?slâmiyet'i yaymaya gayret ettiler. Gittikleri yerlerde do?rulu?un, adaletin, ilmin ve medeniyetin savunuculu?unu yapt?lar. ?nsanlara hizmet etmek, ilmin ve medeniyetin yay?lmas?n? sa?lamak için pekçok cami, medrese, kervansaray, hamam ve köprü yapt?rd?lar. Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklular?, Akkoyunlular, Salgurlular, Artuko?ullar?, Karamano?ullar?, Ramazano?ullar?, Dulkadiro?ullar? ve Osmanl? devletlerini kurarak ?slâm dîninin yay?lmas?na hizmet ettiler. ?slâmiyet'in ve Müslümanlar?n yok edilmesi için çal??an Haçl?lara kar?? parlak zaferler kazand?lar. ?slâmiyet'e, ilme ve adalete kar?? olan ortaça? Avrupa’s?na pekçok yenilikleri götürdüler. Dokuz yüz sene boyunca, kurduklar? devletlerin s?n?rlar? içinde ya?ayan bütün unsurlara kar?? ?slâm dîninin emirleri do?rultusunda hareket ederek, hizmet ettiler. Bugün Türkiye, Âzerbaycan, ?ran, Türkmenistan, Afganistan, Irak ve Suriye’de ya?ayan Türkler, O?uzlar?n neslindendir.

O?uz te?kilât?, yirmi dört boyun ç?kard??? sülâleler ve me?hûr ?ahsiyetleri:

Boz-Oklar: D?? O?uzlar da denip, Sa? kolu te?kil ederler. (Bkz. O?uz Ka?an Destan?)

1. Gün-Alp/Gün-Han: Sembolü ?âhin. O?ullar?: a) Kay?g/Kay?-Han: “Sa?lam, berk” mânâs?ndad?r. Üç k?ta ve yedi denize alt? yüz y?ldan fazla hâkim olan Osmanl? sülâlesi bu boydand?r. Kay? Boyundan Ertu?rul Gâzi ve her biri birer müstesnâ ?ahsiyete sâhip, ço?u dâhî, cihangir, kumandan, ?âir ve sanatkâr olan Osmanl? sultanlar?, Kay? Han neslinin k?ymetini göstermeye kâfidir. b) Bayat: “Devletli, nîmeti bol” mânâs?ndad?r. Mara? ve çevresine hâkim olan Dulkadiro?ullar?, ?ran’da Kaçarlar, Horasan’da Kara Bayatlar, Maku ve Do?ubeyaz?t hanlar?, Kerkük Türkmenlerinin ço?u, bu boydand?r. Dede Korkut kitab?n? 1480’de Hicaz’da yazan Tebrizli Hasan ve me?hûr ?âir Fuzûlî bu boydand?r. c) Alka-Bölük/Alka-Evli: “Nereye varsa ba?ar? gösterir” mânâs?ndad?r. Türkiye ve Âzerbaycan’daki Alaca, Alacal?lar ad? ta??yan yerler bu boyun hat?ras?d?r. d) Kara-Bölük/Kara-Evli: “Kara ota?l? (çad?rl?)” mânâs?ndad?r. Karalar ve karal? gibi co?rafî yer adlar? bunlardan kalmad?r.

2. Ay-Alp/Ay-Han: Sembolü kartal. O?ullar?: a) Yazgur/Yaz?r: “Çok ülkeye hâkim” mânâs?ndad?r. Ab-Yabgu devrindeki Yenibent Yabgular?, Bat? Türkistan’daki Cend Emirleri, Kara-Da? denilen Horasan Yaz?rlar?, Ah?ska’dan a?a?? Kür boyundaki Azgur-Et (Azgur Yurdu) Kalesi, Kürmanç Kürtlerinin Azan Boyu, Toroslardaki Gündüzo?ullar? Hanedan? bu boydand?r. b) Tokar/Töker/Dö?er: “Dürüp toplar” mânâs?ndad?r. Yenikentli Vezir Ay?dur, Harput-Diyarbak?r-Mardin hâkimleri, Artuklular, Sincar-Siverek, Suruç aras?nda hâkim eski Caber Beyleri, Memluklar devrinde Halep Dö?eriyle Hama Dö?erleri, bugünkü Mardin-Urfa aras?nda yirmi dört oymakl? Kürt Dö?erleri, Hazar Denizi do?usundaki Saka Boyu Takharlar; ?av?at’taki Ören kale, To-Kharis ve Malatya’n?n Tokharis buca??, Da??stan’daki Digor ve Kars ve Arpaçay sa??ndaki Digor kazas? bu boydan hat?rad?r. c) Tot?rka/Dodurga/Dödürge: “Ülke almak ve hanl?k yapmak” mânâs?ndad?r. Sivas do?usundaki Tödürgeler bu boydand?r. d) Yaparl?: “Misk kokulu” mânâs?ndad?r. Zaza Çarekliler ve misk ticareti yapan Yapar? Oyma?? bu boydand?r. Yapar? Oyma??n?n Akkoyunlu ve Girayl? camilerinin mihrap duvar harc?na bu güzel ?triyattan katt?klar?ndan hâlâ ho? kokmaktad?r. Diyarbak?r ve K?r?m’da hat?ralar? vard?r.

3. Y?ld?z-Alp/Y?ld?z Han: Sembolü tav?anc?l. O?ullar?: a) Av?ar/Af?ar: “Çevik ve vah?î hayvan av?na hevesli” mânâs?ndad?r. Hazistan Beyleri, Konya’daki Karamano?ullar?, ?ran’daki Av?arl? Nâdir ?ah ve hanedan?, Ürmiye ve Horasan Af?arlar? bu boydand?r. b) K?z?k: “Yasakta pek ciddi ve kuvvetli” mânâs?ndad?r. Gaziantep, Halep ve Ankara çevresindeki K?z?klar, Do?u Gürcistan’da ve ?irvan bat?s?ndaki ovaya K?z?k ad?n? verenler bu boydand?r. c) Be?dili: “Ulular gibi aziz” mânâs?ndad?r. Harezm?ahlar, Bozok/Yozgat-Raka/Halep çevresindeki Be?dililer, Kürmanç Bad?llar? bu boydand?r. d) Kark?n/Karg?n, “Ta?k?n ve doyurucu” mânâs?ndad?r. Akkoyunlu-Dulkadiro?lu ve Halep-Hatay bölgesindeki Kargunlar, Do?u Anadolu ve Âzerbaycan’daki ilkbaharda eriyen karlar?n sular? ile kopan sel ve su kabarmas?na da Karg?n/Korkhun denilmesi bu boyun ad?ndand?r.

Üç-Oklar: ?ç O?uzlar da denilip, sol kolu te?kil ederler.

1. Gök-Alp/Gök Han: Sembolü sungur. O?ullar?: a) Bayundur/Bay?nd?r: “Her zaman nîmetle dolu yer” mânâs?ndad?r. Akkoyunlular sülâlesi, ?zmir’den Âzerbaycan’daki Gence’ye kadar Bay?nd?r adl? yerler bu boydan gelir. b) Beçene/Beçenek/Peçenek: “?yi çal??kan, gayretli” mânâs?ndad?r. Karadeniz kuzeyi ile Balkan Yar?madas?na göçen ve 1071 Malazgirt ile 1176 Miryokefalon Meydan Muhârebelerinde Bizansl?lardan ayr?larak Selçuklular saf?na geçen Peçenekler, Dicle Kürmançlar?n?n iki ana kolundan güneydeki Beçene Kolu, Ankara-Çukurova Halep bölgelerindeki Türkmen oymaklar?ndan Peçenekler bu boydand?r. c) Çavuldur/Çav?nd?r: “Ünlü, ?erefli, cavl?” mânâs?ndad?r. Türkmenistan’da Mang??lak Çavuldurlar?, Çorum çevresindeki Çavuldur ve Anadolu’daki Çavdar Türkmen oymaklar?, Erzurum ve çevresindeki Ço?undur adl? köyler bu boyun ad?ndan gelmektedir. d) Çepni: “Dü?man? nerede görse sava??p hemen çarpan, vuran ve h?zl? sava?an” mânâs?ndad?r. Rize-Sinop aras?ndaki çok usta demirci Çepniler ve Çebiler, K?r?ehir, Manisa-Bal?kesir çevresindeki ve Kars ile Van bölgelerinde Türkmen Oyma?? Çepniler bulunmaktad?r.

2. Da?-Alp/Da? Han: Sembolü uçku?. O?ullar?: a) Salgur/Salur: “Vard??? yerde k?l?ç ve çoma?? ile i? görür” mânâs?ndad?r. Kars ve Erzurum hâkimi Salur Kazan Han Sülâlesi, Sivas-Kayseri hükümdar? âlim ve ?air Kad? Burhâneddin Ahmed ve Devleti, Fars Atabegleri, Salgurlular, Horasan’daki Teke-Yomurt ve Sar?k adl? Türkmenlerin ço?u bu boydand?r. b) Eymür/Im?r/?mir: “Pek iyi ve zengin” mânâs?ndad?r. Akkoyunlu, Dulkadirli ve Halep Türkmenleri içindeki Eymürlü/?mirlü oymaklar?, Ç?ld?r ve Tiflis’teki iyi hal?c? ve keçeci Terekeme Oyma?? bu boydand?r. c) Ala-Yontlup/Ala-Yundlu: “Alaca atl?, hayvanlar? iyi” mânâs?ndad?r. Yonca kelimesi bu boyun hat?ras?d?r. d) Yüregir/Üregir: “Daima iyi i? ve düzen kurucu” mânâs?ndad?r. Orta Toros ve Çukurova Üç-Oklu Türkmenlerinin ço?u, Adana’daki Ramazano?ullar? bu boydand?r.

3. Deniz Alp/Deniz Han: Sembolü çak?r. O?ullar?: a) I?d?r/Yi?dir/??dir: “Yi?itlik, büyüklük” mânâs?ndad?r. ?çel’in Bozdo?anl? Oyma??, Anadolu’da yüzlerce yer ad? b?rakan ??dirler, ?ran’da büyük Ka?kay-Eli içindeki ??dirler ve I?d?r ad?, bu boyun hât?ras?d?r. b) Be?duz/Bügdüz/Bö?düz: “Herkese tevâzu gösterir ve hizmet eder mânâs?ndad?r. Dicle Kürtleri ilbe?i olup, Hazret-i Peygamber’e elçi giden (622-623 y?llar? aras?nda Medîne’ye varan), Bogduz-Aman Hanedan? temsilcisi ve Kürmanç’?n iki ana kolundan Bokhlular/Botanlar, Yenikent-Yabgular?ndan onuncu yüzy?ldaki ?ahmelik’in Atabegi Kuzulu, Halep Türkmenlerinden Bü?düzler bu boydand?r. c) Y?va/Iva: “Derecesi hepsinden üstün” mânâs?ndad?r. Büyük Selçuklu Sultan? Melik?âh (1072-1092) devrinde Suriye ve Filistin’i feth eden Ats?z Be?, 12. yüzy?lda Hemedân bat?s?nda Cebel bölgesi hâkimleri Berçemeo?ullar?, Haçl?lar? Halep çevresinde yenen Yaruk Beg, Güney-Âzerbaycan’daki Kaçarlu-Y?va Oyma?? bu boydand?r. Ankara’da çok makbul yuva kavunu bu boyun yerle?ti?i ve adlar? ile an?lan köylerde yeti?ir. d) K?n?k: “Her yerde aziz, muhterem” mânâs?ndad?r. Büyük ve Anadolu Selçuklu devletleri, Orta Toroslardaki Üçoklu Türkmenler, Halep-Ankara ve Ayd?n’daki K?n?k Oymaklar? bu boydand?r.

 

 

 

Videolu Soru zmleri

?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugn915
mod_vvisit_counterDn1591
mod_vvisit_counterBu Hafta4622
mod_vvisit_counterBu Ay37922
mod_vvisit_counterToplam7345227

Kimler evrimii

Şu anda 53 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev