TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritası Eğitim Haberleri Ara
 
Katalizörler
Kimyasal bir tepkimenin hızını tepkimede harcanmaksızın arttıran maddelere katalizör denir. Katalizör tepkime sonunda herhangi bir değişmeye uğramadan geri kazanılabilir. Çoğu zaman katalizörün fiziksel yapısı değişse bile kimyasal yapısında herhangi bir değişiklik olmamaktadır. Sözgelimi oksijen potasyum kloratın (KClO3) doğrudan ısıtılmasıyla veya tepkime sisteminde çok az miktarda mangan dioksitin (MnO2) katalizör olarak kullanılmasıyla elde edilebilir. MnO2 yanında bu tepkime çok daha hızlı olup KClO3 daha düşük sıcaklıklarda bile yeteri hızla bozunur.
MnO2
2 KClO3  2 KCI(s) +3 O2

Katalizör net tepkimenin stökiyometrisine etki etmediği için kimyasal eşitliklerde okun üzerine yazılır. Tepkime tamamlandığında MnO2 değişmemiş olarak geri kazanılabilir.

Şimdi bir katalizörün çok az miktarının bile bir tepkimenin hızını nasıl arttırdığını kısaca açıklamayısa çalışalım: katalizörlü ve katalizörsüz olarak oluşan bir kimyasal tepkimeye ilişkin potansiyel enerji diyagramı Şekil 1 de gösterilmiştir. Buna göre katalizlenmemiş bir tepkimenin izlediğinden daha farklı bir yol veya mekanizma izleyerek meydana gelir. örneğin katalizlenmemin bir tepkimenin X ve Y molekülleri arasındaki çarpışmalar ile oluştuğunu varsayalım.
X + Y  XY

Katalizlenmiş bir tepkime ise aşağıdaki gibi iki basamaklı bir mekanizma izleyebilir.
1. X + C  XC
2. XC + Y  XY + C

Burada C katalizördür. Katalizörün birinci basamakta kullanıldığına ve ikinci basamakta ise yeniden oluşturulduğuna dikkat ediniz. Bu yüzden katalizörün tepkime sisteminde defalarca kullanılması mümkün olduğundan katalizörün çok az miktarı bile bir tepkimeyi katalize etmeye yeter. Yukarıdaki mekanizmalardan da anlaşılabileceği gibi katalizör tepkime için yeni bir yürüyüş yolu oluşturmaktadır. Katalizlenmiş yola ilişkin net aktiflenme enerjisi katalizlenmemiş yola ilişkin net aktiflenme enerjisinden daha düşük olduğundan (Şekil 1) katalizlenmiş tepkime daha hızlıdır. Şekil 1 den iki sonuç daha çıkarılabilir.

1. Katalizlenmiş tepkimenin entalpi değişimi H ile katalizlenmemiş tepkimeye ilişkin entalpi değişimi aynıdır.
2. Tersinir tepkimelerde katalizörün ileri ve geri (yada ters) tepkimeler üzerindeki etkisi aynıdır. Bu nedenle ileriye doğru olan tepkimenin aktiflenme enerjisi (Eaf)ne kadar düşürüldüyse geriye doğru olan tepkimeninde aktiflenme enerjisi (Ea.f) o kadar düşürülür.

Tepkimeye giren maddeler ile katalizör aynı evre (faz) içersinde bulunabiliyorsa bu tür katalizörlere homojen katalizörler denir. Bu tanıma göre homojen bir katalizör gaz tepkimelerinde ise bir gaz olmalıdır.
Diazot oksit gazının bozunması üzerine klor gazının yapmış olduğu etki gaz fazda gerçekleştirilen tipik bir homojen kataliz örneğidir. Diazot oksit N2O oda sıcaklığında oldukça kararlı olup 600’C dolayındaki sıcaklıklarda ise aşağıdaki eşitliğe göre bozunur.
2 N2O (g)  2 N2 (g) + O2 (g)

Katalizlenmemiş tepkimenin aşağıdaki basamakları içeren karmaşık bir mekanizma ile oluştuğu sanılmaktadır.
1. N2O molekülleri arasındaki çarpışmalar sonucu bazı N2O molekülleri parçalanmak için yeterli enerjiyi kazanırlar.
N2O (g)  N2 + O (g)
2. Birinci basamakta oluşan oksijen atomlarının tepkime verebilme yetenekleri çok yüksek olduğundan bu atomlar diğer N2O molekülleri ile kolayca tepkime verirler.
O (g) + N2O(g)  N2 (g) + O2 (g)
Tepkimenin son ürünleri N2 ve O2 dir. O atomu ise tepkime ara ürünü olup son ürün değildir. Katalizlenmemiş bu tepkimeye ilişkin aktiflenme enerjisi yaklaşık 240 kJ/mol dür.

Diğer taraftan bu tepkime eser miktarda klor gazı tarafından katalizlenir. Katalizlenmiş tepkimeye ilişkin önerilen yol aşağıdaki basamakları içerir.
1. Bozunma sıcaklığında ve özellikle ışık varlığında bazı klor molekülleri klor atomlarına ayrışır.
Cl(g) à 2Cl(g)
2. Klor atomları N2O molekülleri ile kolayca tepkime verir.
N2O (g) + Cl(g) à N2(g) + ClO(g)
3. Kararsız olan ClO molekülleri ise aşağıdaki gibi bozunur.
2ClO(g) à Cl2(g) + O2 (g)

Katalizörün (Cl2) son basamakta asıl haline döndüğüne dikkat ediniz. Katalizlenmiş tepkimenin son ürünleri ( N2 ve O2) katalizlenmemiş tepkimeninki ile aynıdır. CI ve ClO ise kendilerini oluşturan basamağı izleyen basamakta tüketildiklerinden ürün değildirler. Klor tarafından katalizlenen tepkimeye ilişkin aktiflenme enerjisi yaklaşık 140 kJ/mol olup bu değer katalizlenmemiş tepkimenin Ea değerinden (240 kJ/mol) oldukça düşüktür.

Heterojen katalizde katalizör ve tepkimeye giren maddeler farklı fazlarda bulunurlar. Bu tür işlemlerde tepkimeye giren moleküller katalizör yüzeyinde adsorplanır ve tepkime yüzeyde gerçekleşir. Adsorpsiyon bir katı yüzeyinde moleküllerin tutulması işlemidir. Örneğin odun kömürü zararlı gazlar için gaz maskelerinde adsorban (adsorplayan madde) olarak kullanılır. Fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki tür adsorpsiyon vardır. Olağan fiziksel adsorpsiyonda moleküller yüzeyde London kuvvetleri ile tutulurlar.
Kimyasal adsorpsiyonda ise moleküller yüzeyde kimyasal bileşiklerdeki bağlara benzer kuvvetli bağlar ile tutulmaktadır. Heterojen kataliz çoğunlukla kimyasal adsorbsiyon (ya da kemisorpsiyon) ile oluşmaktadır. Yüzeyde bu tür bağlar oluştuğu zaman kimyasal olarak adsorplanmış moleküllerin elektronlarının düzenlenmesinde değişiklikler olmakta moleküllerin bazı bağları gerilmekte yada zayıflamakta ve bazı durumlarda ise koparılmaktadır. Örneğin hidrojen moleküllerinin platin paladyum

N2O in bozunması altın tarafından katalizlenir. Altın tarafından katalizlenen bu bozunma tepkimesine ilişkin önerilen mekanizma Şekil 2 de gösterilmiştir. Bu mekanizmayısa ilişkin basamaklar şöyledir;

1. N2O molekülleri altın yüzeyinde kimyasal olarak adsorplanır.
N2O à N2O (Au yüzeyinde)
2. O atomu altın yüzeyine bağlandığında N molekülünün N2O molekülünün O atomu ile komşu N atomu arasındaki bağ zayıflar. Bu durum N -- O bağının kopmasına ve N2 molekülünün yüzeyi terk etmesine neden olur.
N2O (Au yüzeyinde) à N2(g) + O (Au yüzeyinde)
3. Altın yüzeyindeki iki O atomu O2 molekülünü vermek üzere birleşir ve yüzeyi terk ederek gaz faza geçer.
O(Au yüzeyinde) + O (Au yüzeyinde) à O2(g)

Altın tarafından katalizlenen bu bozunma tepkimesinin aktiflenme enerjisi120 kJ/mol dolayında olup bu değer hem katalizlenmemiş bozunmanın Ea değerinden (240 kJ/mol) hem de klorun katalizlediği bozunmanın Ea değerinden (140 kJ/mol ) daha düşüktür.
Altınla katalizlenmiş bozunma mekanizmasının ikinci basamağının hız tayin basamağı olduğuna inanılmaktadır. Bu basamağa göre hız N2O moleküllerinin kimyasal olarak adsorpladığı altın yüzeyinin kesri ile orantılıdır. Eğer yüzeyin yarısı örtülüyse ikinci basamak yüzeyinin sadece dörtte birinin (1/4 ünün) örtülü olduğu halden daha hızlıdır. Diğer taraftan yüzey kesri N2O (g) in basıncı ile doğrudan orantılıdır. Eğer basınç düşükse yüzeyin örtülü olduğu kesir de düşük olacaktır. Bu nedenle N2O (g) in derişimi ile orantılı olup bozunma birinci mertebedendir.
Hız = k[N2O]

N2O (g) basıncının oldukça yüksek olduğu hallerde altın yüzeyi tamamıyla örtülür ve örtülü yüzey kesri 1 e eşit olur. Bu koşullarda tepkime sıfırıncı mertebeden olup
Hız = k

Diğer bir deyişle altın yüzeyi tutabileceği kadar N2O molekülünü yüzeyinde tutmuş olup N2O basıncı yüzeyi doygun halde tutabilmek için yeteri kadar yüksektir. Bu durumda N2O (g) in basıncındaki küçük değişmeler kimyasal olarak adsorplanmış N2O moleküllerinin artık daha yavaş ya da daha hızlı bir şekilde bozunmasına neden olamaz.

Bir katalizör yüzeyindeki atomların düzenlenmesi ve elektronik yapıları o katalizörün aktivitesini belirler. Örgü kusurları ve düzensizliklerin kataliz için aktif merkezler olduğu sanılmaktadır. Bazı katalizörlerin yüzeyi katalitik aktiviteyi arttıran ve promotör adı verilen maddelerin katılmasıyla değiştirilebilir. Örneğin amonyak sentezinde demir katalizörü eser miktarda potasyum ya da vanadyumun katılmasıyla daha etkili bir hale getirilir.

Katalitik zehirler katalizörün aktivitesini inhibe eden maddelerdir. Örneğin kükürt dioksitten kükürt trioksidin elde edilmesinde kullanılan platin katalizörünün katalizleme gücü çok az miktarda arsenik tarafından yok edilmektedir.
Bu durumda büyük olasılıkla platin yüzeyinde platin arsenür oluşmakta ve platinin katalitik aktivitesi ortadan kalkmaktadır.
Kalizörler genellikle kendilerine özgü katalitik aktiviteye sahiptirler. Bazı durumlarda bir katalizör belirli maddelerden bir seri ürünlerin sentezini katalizlerken bir başka katalizör aynı maddelerden tamamen farklı ürünlerin sentezini katalizler.
Yüzey katalizinin son yıllardaki ilginç ve yararlı uygulamalarından birisi de otomobil eksozlar katalitik dönüştürücülerin takılmasıdır. Otomobil motorlarında kullanılan yakıtın tam yanmaması nedeniyle çevreye verilen karbonmonoksit ve hidrokarbonlar oldukça ciddi ve tehlikeli bir şekilde çevre kirliliğine neden olmaktadır. Otomobil eksozlarına takılan mini dönüştürücüler metal oksit katalizörleri içermekte olup çıkış gazları ve ilave hava çevreye verilmeden önce bu dönüştürücüden geçirilmek suretiyle CO ve hidrokarbonlar oldukça zararsız olan CO ve H2O ya dönüştürülerek atmosfere bırakılırlar. Ancak katalizör kurşun tarafından zehirlendiği için katalitik dönüştürücü (konvertör) bulunan otomobillerde kurşunsuz benzin kullanılmalıdır.

Endüstriyel işlemlerin çoğu katalitik işlemlerdir. Bugün özellikle heterojen katalizörlerin geliştirilmesi ve yeni tür katalizörlerin hazırlanması üzerine yoğun bilimsel çalışmalar yapılmaktadır. Ancak enzimler olarak bilinen doğal katalizörler yaşam için çok daha büyük bir öneme sahiptir. Son derece karmaşık yapılara sahip olan enzimler sindirim solunum ve hücre sentezi gibi oldukça önemli yaşam proseslerini katalizlerler. Canlı bünyesinde oluşan ve yaşam için gerekli olan çok sayıda karmaşık kimyasal tepkime enzimlerin etkisiyle oldukça düşük vücut sıcaklığında oluşabilmektedir. Bilinen binlerce enzimin herbiri kendine özgü bir fonksiyonu yerine getirir.
Diğer bir deyişle her karmaşık tepkime spesifik (özgün) bir enzim tarafından katalizlenmektedir. Enzimlerin etkileri ve yapıları üzerine yapılan oldukça yoğun araştırmalar hastalık nedenlerinin ve büyüme mekanizmasının anlaşılabilmesine yardımcı olabilecektir. katalizlenmiş bir tepkime çözelti tepkimelerinde tepkime maddeleri ile karışabilen bir sıvı nikel ve diğer metal yüzeylerinde hidrojen atomları şeklinde adsorplandıkları düşünülmektedir. Bu nedenle yüzey katalizli bir tepkimede atom veya moleküllerin kimyasal olarak adsorplandıkları tabaka bir tepkime ara ürünü olarak görev yapar. basıncın düşük olduğu hallerde bu tepkimenin hızı hız N2O (g) derişimindeki değişikliklerden etkilenmez.
 

Facebook Sayfamız

Mesleki ve Teknik Eğitim

Mesleki ve Teknik Eğitim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugün180
mod_vvisit_counterDün1374
mod_vvisit_counterBu Hafta180
mod_vvisit_counterBu Ay40404
mod_vvisit_counterToplam6231637

Kimler Çevrimiçi

Şu anda 34 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev