TalebeDunyasi.Com | Öğrenci Ödev Portalı

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 

YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER

1. Basit Cümle
2. Birle?ik Cümle
a. Giri?ik Birle?ik Cümle
b. ?ç ?çe Birle?ik Cümle
c. ?lgi Cümlesi
d. ?artl? Birle?ik Cümle

3. S?ral? Cümleler

4. Ba?l? Cümle
1. “ki”li Ba?l? Cümleler
2. Di?er Ba?laçlarla Kurulanlar

Sonuç


Cümleler, bildirdikleri yarg? say?s?na ve ö?elerin yüklemle olan ili?kisine göre çe?itlere ayr?l?rlar.

Cümlede bir ya da birden fazla yarg? vard?r. Ba?ka bir deyi?le birden fazla cümle bir araya gelip bir cümleymi? gibi görünebilir.

Bir ceylan gibi ürktü. Tek yarg?
Sevincinden ne yapaca??n? ?a??rm??t?. ?ki yarg?
Bu tür cümlelerde baz? ö?eler ortak oldu?u gibi ö?elerin tamam? farkl? da olabilir. Bu cümleler birbirlerine baz? ba?laçlar yard?m?yla ba?lanabildi?i gibi anlam bak?m?ndan da ba?lanabilirler.

Saatine bakt? ve otobüsü kaç?rd???n? anlad?.
Cümleler yap? bak?m?ndan çe?itlere ayr?l?rken içlerindeki kelime say?s? de?il yüklem, fiil veya yarg? say?s? dikkate al?n?r.


Yap? bak?m?ndan cümleler; basit, birle?ik, ba?l? ve s?ral? olmak üzere dörde ayr?l?r.

1. Basit Cümle

?çerisinde tek yarg?, tek fiil, dolay?s?yla isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümledir.

Ba?ka bir cümleye ba?lanmaz, yani ba??ms?z bir cümledir. Tamamlad??? ya da onu tamamlayan bir cümlecik yoktur.

Yar?n ak?am maç yapacaklar.
Zay?f kollar? kirli tunç rengindeydi. Tekrar ba??n? kald?rd?.
Gökle denizin birle?ti?i dumandan çizgiye bakt?.
S?cak yaz aylar?n? geçirmek için deniz kenarlar?na, k?rlara tepelere kaçanlar, ?imdi birer birer k??l?klar?na dönüyorlar.


*Baz? dil bilimcilere göre içerisinde yüklemin d???nda isim-fiil, s?fat-fiil ve zarf-fiil bulunan cümleler de basit cümledir; bu kelimeler ve kelime gruplar? yarg? bildirmezler.
Rüzgâr, denizin yüzünü pürüzlendirerek küçük sava?lar yarat?yordu.
Birden kö?e ba??ndan, iki karaya??z at?n çekti?i bir fayton peyda oldu.

2. Birle?ik Cümle

Bir temel cümle ile onun anlam?n? tamamlayan en az bir yan cümlecikten meydana gelen cümlelerdir.Yani yap?s?nda birden fazla cümle bulunduran cümlelerdir.

Temel cümleyle yan cümlenin bir araya geli? ?ekillerine göre birle?ik cümleler çe?itlere ayr?l?r.

a. Giri?ik Birle?ik Cümle
Bu tür cümlelerde yan cümlecik temel cümleci?in herhangi bir ö?esi olabildi?i gibi, bir ö?enin parças? da olabilir.

Giri?ik birle?ik cümleler, fiilimsilerle ve çekimli fiillerle kurulur.

Havalar?n ?s?nmas? / tatil dü?künlerini sevindirdi. Özne
Çad?rlar? çalanlar / bulunamad?. Sözde özne
Evlerin ne zaman bitece?ini / bilmiyoruz. Nesne
Yar?n / bir tan?d??a / gidece?iz. Dolayl? tüml.
Babas?n? kar??s?nda görünce / çok sevindi. Zarf tüml.
Havalar so?udu?undan / art?k d??ar? ç?km?yor. Edat tüml.
Ellerim tak?l?rken / rüzgarlar?n saç?na
As?ld? arabam?z bir da??n yamac?na,


b. ?ç ?çe Birle?ik Cümle
Bir temel cümleyle, herhangi bir sebeple onun içinde kullan?lan bir yard?mc? cümleden olu?an cümlelerdir.
Yard?mc? cümle de temel cümle gibi ba??ms?z bir cümle yap?s?ndad?r.
As?l yarg? sonda bulunur.

]Yard?mc? cümle nesne olarak kullan?labilir. Al?nt? hâlindedir.
Adam, / “Kart?n?z geçerli de?il.” / demez mi?
?ark için “Ölümün s?rr?na sahiptir.” derler.

]Yard?mc? cümlenin yüklemi “de, zannet-, san-, bil- gör-, görün-, farzet-, dü?ü-“ fiillerinin çekimli ?ekli olabilir.
“Seni göremedim diye bu bahar
?çimde bin türlü duygunun isyan? var.”
Ya?amak zevki nedir bilmez ölümden korkan
“Sava?? önce kendime kar?? kazanmal?y?m.” diye dü?ündü.

]Yard?mc? cümle ana cümle içinde bir isim tamlamas?n?n tamlayan? olarak bulunabilir.
Iraklardan bir dondurmac?n?n “Vi?nelim var, kaymakl?m” nidas? titreyerek da??l?yordu.
Art?k “Ev alma kom?u al.” atasözünün hükmünün kalmad???na inan?yorum.

]Yard?mc? cümle edat grubu olabilir.
Gönül Anadolu’da Yunus Emre’nin “Ta?t?n yine deli gönül / Sular gibi ça?lar m?s?n” gibi m?sralar?yla ?ahlan?r.

c. ?lgi Cümlesi
Temel cümlenin herhangi bir ö?esi olan veya bir ö?enin aç?klay?c?s? olan yan cümleci?in, ba?l? bulundu?u veya aç?klad??? ö?eye “ki” ba?lac?yla ba?lanmas? sonucu ortaya ç?kan cümleye ilgi cümlesi denir.
Bu cümlelerde ki at?larak yan cümleci?in hangi ö?eye ba?l? oldu?u görülür.

Muhsin, / ki ö?rencilerimizdendir, / böyle bir ?ey yapmaz.
Ö?rencilerimizden olan Muhsin...
Dün gece, / ki oradaki son gecemizdi, / çok e?lendik.
Oradaki son gecemiz olan dün gece...

Duydum ki o da ziyarete gelecekmi?.

d. ?artl? Birle?ik Cümle
Bir temel cümle ve onun ?art? olan bir cümleden olu?an birle?ik cümlelerdir.
?art cümlesi tek ba??na yarg? bildirmez; ana cümleyi zaman, ?art, sebep ve benzetme yönlerinden tamamlar. Onun zarf? olarak kullan?l?r.

Hava güzel olursa / yar?n pikni?e gideriz.
Çanakkale’yi de gezerdik, / vaktimiz olsayd?.
Cihan?n yurdu hep çi?nense, çi?nenmez senin yurdun.
“Havaya bakarsam hava al?r?m
Topra?a bakarsam dua al?r?m
Topraktan ayr?lsam nerde kal?r?m
Benim sad?k yarim kara toprakt?r.”
Art?k demir almak günü gelmi?se zamandan
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

*Baz? kal?pla?m?? ?art cümleleri özne veya nesne de olabilir.
Ne yapsa faydas?z.

*?stek bildiren ?art eki ba??ms?z cümle kurar. Ancak istek ifadesinde de yarg?n?n kuvvetli olmad??? sezilmektedir.
Bir gün ç?k?p gelsen, vursan kap?ma
At?lsan boynuma kollar?n? açarak
Otursan dizlerime yaramaz bak??larla
Konu?san yine öyle yar?m yamalak. (YBB)

3. S?ral? Cümleler

Ba??ms?z cümlelerin, aralar?ndaki anlam ilgisinden dolay? virgülle veya noktal? virgülle birbiri ard?na s?ralanmas?yla olu?an cümleler toplulu?udur.
En az iki cümleden olu?ur.

“Ya??z atlar ki?nedi, / me?in k?rbaç ?aklad?, /
Bir dakika araba yerinde duraklad?.
Neden sonra sars?ld? alt?mda demir yaylar, /
Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar...”
“Gök sar?, / toprak sar?, / ç?plak a?açlar sar?...
Arkada zincirlenen yüksek Toros da?lar?,”
“Ba??n? kald?rarak bo?lu?u dinliyordu, /
Gökler bulutlan?yor, / rüzgar serinliyordu.”
Sar? çiçe?in saçlar? yolunmu?, kana bulanm??t?.
Bu, as?rlardan beri böyle olagelmi?ti, as?rlarca da böyle sürüp gidecekti.

* S?ral? cümlelerin bütün ö?eleri ayr? olabildi?i gibi baz?lar? ortak da olabilir.
Otobüs her zamanki gibi yine geç geldi; / biz de derse geç kald?k.
Mart kap?dan bakt?r?r; kazma kürek yakt?r?r. Özne ortak.
Mallar?m?z? önce çald?lar, sonra geri bize satt?lar. Özne ve nesne ortak.
Merdivenleri karde?in y?kas?n, sen de sil. Nesne ortak.
?natç? adama dil döküyor, sürekli yalvar?yordu. Özne ve dolayl? tüml.

S?ral? cümleler ikiye ayr?l?r:

1. Ba??ml? s?ral? cümle: Ö?e ortakl??? olan cümledir. Farkl? yüklemlerin özne, nesne, tümleç gibi ortak ö?eleri vard?r.

(Ben) Dün ak?ama kadar çal??t?m, çok yoruldum. (Özne ortak)
Her zaman planl? çal???r, ba?ar?l? olurdu. ( Z.T. ortak öge)

2. Ba??ms?z s?ral? cümle: Ö?e ortakl??? olmayan s?ral? cümledir. Cümleler aras?nda anlam ilgisi oldu?u hâlde hiçbir ö?esi ortak olmayan cümlelerdir.

Biri yer, biri bakar.
Horoz ölür ,gözü çöplükte kal?r.
Sakla saman? gelir zaman?.
Besle kargay?, oysun gözünü.
Laf çok, icraat yok.
S?n?f temiz, ö?renciler temiz, gökyüzü temizdi.

4. Ba?l? Cümle

Aralar?ndaki ilgiden dolay? birbirlerine bir ba?laçla ba?lanan cümlelerdir.
Ba?laçlar cümle ö?esi de?ildir.

?kiye ayr?l?r.

1. “ki”li Ba?l? Cümleler

Farsça “ki” ba?lac?yla birbirine ba?lanan ba??ms?z cümlelerden olu?ur.
Yard?mc? cümle ana cümleyi genellikle nesne ve zarf göreviyle tamamlar.
Ana cümle ba?ta, yard?mc? cümle sonra bulunur. Bu s?ralan??, Türkçe cümle yap?s?na ayk?r?d?r.

K?z?l havalar? seyret ki ak?am olmakta.
“Gönlüm isterdi ki mazini dirilten sanat
Sana tarihini her lâhza hayal ettirsin.”
(Gönlüm, mazini dirilten sanat?n sana tarihini her lâhza hayal ettirmesini isterdi.)

]Yard?mc? cümlenin ba?ta, ana cümlenin sonda kullan?ld??? cümleler de vard?r. Burada da yard?mc? cümle zarf görevindedir.
Ne büyüksün ki kan?n kurtar?yor tevhidi.
(Büyük oldu?un için kan?n tevhidi kurtar?yor.)
K?rk elli ad?m uzakla?m??t? ki iki iri kanad?n havada çarp??mas?ndan ç?kan bo?uk bir gürültü i?itti.
(?ki iri kanad?n havada çarp??mas?ndan ç?kan bo?uk bir gürültü i?itti?inde k?rk elli ad?m uzakla?m??t?.)

]Bu tür cümlelerde “ki” bazen dü?ebilir. Cümle, okuyan?n, dinleyenin muhayyilesine b?rak?l?r.
Dar?ld? diye o kadar korktum ki... (anlatamam)

Not: ”ki” edat?n?n ?üphe katt??? cümleler ba?l? cümle de?ildir.
Dü?ler mi ki ?u burcu burcu kokan havada
Renk mi ki üzerimde akaduran bu nehir?

2. Di?er Ba?laçlarla Kurulanlar

“ve, veya, ya da, da, fakat, ama, lâkin, hâlbuki, ne.....ne, me?er...” ba?laçlar?yla birbirine ba?lanan ba??ms?z cümleler toplulu?udur.

Hava bulutlu ve durdu?umuz tepe rüzgârl? idi.
Çocukluk günlerini hat?rlad? ve gözlerinde iki damla ya? belirdi.
Okumay? bilmiyor veya numara yap?yor.
Ne do?an güne hükmim geçer
Ne hâlden anlayan bulunur.”
Bu ev güzel, temiz, her ?eyi yerinde bir ev; / ama / ?inasi Bey'in istedi?i ev de?il.
"Yatsam, acaba uyuyabilir miyim?" diye dü?ündü, yat?p da uyuyamamaktan korktu; / ama / korktu?u ba??na gelmedi. Sabaha kadar yatt?, hem de uyudu.
Burnu biraz bas?kça, / fakat / gözleri derin ve güzel; aln? küçük ve dar, / fakat / saçlar? alt?ndan bir duman gibi yumu?ak ve seyyal; di?leri biraz e?ri, / fakat / dudaklar? çilek gibi küçük, toplu ve yuvarlak... Güzel de?ilse bile çirkin hiç de?il.
Onun bu sözlerinin samimî oldu?una hiç ?üphe etmediler / ve / bir çocuk ruhu kadar temiz ruhundan gelen nutuklar?n? sessizce dinlediler.
Dün resim yapmad? / da / maça gitti.
Gönlümle oturdum da hüzünlendim o yerde.

]Ba?l? cümlelerin bir k?sm?nda yüklemin kipi ve ?ahs? ayn?, bir k?sm?nda farkl?d?r.
Hava bulutlu ve durdu?umuz tepe rüzgârl? idi.
Ayakkab?lar?n? aya??na geçirdi ve kendini soka?a att?.
?stedi?iniz evraklar? getirece?im, fakat okuyabilece?inizi sanm?yorum.
Ben saatinde gelmi?tim, ama o henüz ortal?kta yoktu.

]Unsurlar?n biri veya birkaç? ortak olan ba?l? cümleler de vard?r.
Ya okumay? bilmiyor ya numara yap?yor.

Sonuç

Bir cümle, yap? bak?m?ndan basit, birle?ik, ba?l?, s?ral? cümlelerden ancak birine dahil olabilir. Birle?ik, ba?l? ve s?ral? cümleleri olu?turan cümleler de ayr? ayr? basit, birle?ik, s?ral? veya ba?l? olabilir.

Gündüzleri onlar?n sesleriyle o kadar dolmu? olurdum / ki / rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunlar? duyard?m ve hep bunlar? tefsir etmek isterdim.
Çe?idi: “ki”li ba?l? cümle
Yard?mc? cümle: basit:

Gündüzleri onlar?n sesleriyle o kadar dolmu? olurdum
Ana cümle: ba?l?:

rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunlar? duyard?m / ve / hep bunlar? tefsir etmek isterdim.
Ana cümleyi olu?turan cümlelerin her biri: basit:
rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunlar? duyard?m
hep bunlar? tefsir etmek isterdim.

Örnekler
Ö?le yeme?inden sonra sinirlerim uyu?tu, ufak bir uyku kestireyim diye kompart?manda uzand?m.
Tüllenen ma?ribi ak?amlar? sarsam yarana
Yine bir ?ey yapabildim diyemem hat?rana
Medeniyet öyle kuvvetli bir ???kt?r ki ona bigâne olanlar? yakar, mahveder.

 

Videolu Soru zmleri

?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugn1144
mod_vvisit_counterDn1237
mod_vvisit_counterBu Hafta7560
mod_vvisit_counterBu Ay21945
mod_vvisit_counterToplam7598627

Kimler evrimii

Şu anda 11 ziyaretçi çevrimiçi

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
Ödev