TalebeDunyasi.Com | ├ľ─črenci ├ľdev Portal─▒

Anasayfa Site Haritas? E?itim Haberleri Ara
 

A

Aç?k Havza : Sular?n? denize ula?t?rabilen havzalara aç?k havza denir

Aç?sal H?z : Dairesel hareket yapan Dünya üzerindeki bir noktan?n birim zamanda olu?turdu?u dönü? aç?s?d?r. Dünya, ekseni çevresindeki hareketi s?ras?nda 4 dakikada 1 derecelik, 1 saatte 15 derecelik, 24 saatte 360 derecelik dönü? yapar. Aç?sal h?z, dünya üzerindeki her noktada ayn?d?r.

A??l : Hayvanlar?n bar?nd???, çevresi ta? veya ah?ap ile çevrili yerlere a??l ad? verilmektedir. A??llar zamanla nüfusun artmas?na ba?l? olarak sürekli yerle?me haline gelebilir. Sürü sahipleri taraf?ndan kurulan a??llar k?? mevsiminde hayvanlar?n korunmas? amac?yla kullan?l?r.

Akarsu : Belirli bir kaynaktan do?an, ya?mur ve kar sular? ile beslenen ve arazinin e?imine göre ak?p giden sulara akarsu denir.

Akarsu Ak?m? (Debisi) : Akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktar?na (m3) ak?m veya debi denir

Akarsu Rejimi : Akarsuyun ak?m?n?n y?l içerisinde gösterdi?i de?i?melere rejim ya da ak?m düzeni denir.

Alizeler : 30° enlemlerinden (DYB) Ekvator’a (TAB) do?ru esen rüzgarlard?r. Dünya’n?n ekseni çevresindeki hareketi nedeniyle sapmaya u?ra¤¤¤¤¤, Kuzey Yar?m Küre’de kuzeydo?udan, Güney Yar?m Küre’de güneydo?udan eserler. En düzenli ve sürekli esen rüzgarlard?r. Okyanus ak?nt?lar?n?n yönlerini düzenlerler. Ba?lang?çta kuru olan bu rüzgarlar, deniz üzerinden ald?klar? nemi Ekvator çevresine ya??? olarak b?rak?rlar.

Altimetre : Madeni barometrelerin bir çe?ididir. Yükseldikçe bas?nc?n azalmas? kural?na dayan?larak, yüksekliklerin ölçülmesi amac?yla yap?lm??t?r.

Ana yön : Güne?in do?du?u taraf do?uyu, batt??? taraf bat?y? gösterir. Bunlar? dik kesen yönler, kuzeyi ve güneyi gösterir. Bunlara ana yönler denir.

Andezit : Eflatun, mor, pembemsi renkli d?? püskürük bir ta?t?r. Ankara ta?? da denir. Da??ld???nda killi topraklar olu?ur.

Anemometre (rüzgar ölçer) : Rüzgar?n h?z?n? ölçmeden kullan?lan alet.

Aneroid Barometre : Madeni barometredir. C?val? barometrelerin kullan?m alan?n?n s?n?rl? olmas? ve ta??ma zorlu?u nedeniyle geli?tirilmi?tir.

Aphel : Bak?n?z : Günöte.

Araziden Yararlanma Haritalar? : Bir bölgede arazinin nas?l kullan?ld???n? gösteren haritalard?r. Bu haritalar yard?m?yla ekili-dikili alanlar?n, çay?r ve mera alanlar?n?n, orman alanlar?n?n, bölünü?ü ile kayal?k, batakl?k gibi kullan?lmayan alanlar hakk?nda bilgi edinilir. Tar?m?n türü ve tar?m ürünleri de bu haritalarda gösterilir.

Artezyen : Bas?nçl? yeralt? sular?d?r. ?ki geçirimsiz tabaka aras?ndaki geçirimli tabaka içinde bulunan sulard?r. Tekne biçimli ovalar ve vadi tabanlar?nda bu tür sular bulunmaktad?r.

Atmosfer : Dünya’y? çepeçevre saran gaz örtüsüne atmosfer denir. Atmosferin alt s?n?r?, kara ve deniz yüzeyleriyle çak???r. Üst s?n?r?n? ise yerçekiminin etkisi belirler. Ekvator’dan kutuplara do?ru yerçekimi artt??? için atmosferin ?ekli Dünya’n?n ?ekli gibi küreseldir.

Atmosfer Bas?nc? : Atmosferi olu?turan gazlar?n belli bir a??rl??? vard?r. Gazlar?n yeryüzündeki cisimler üzerine uygulad??? bas?nca atmosfer bas?nc? denir.

Ay’?n evreleri : Ay Güne?’ten ald??? ???nlar? yans?tt???ndan ve Dünya’n?n etraf?ndaki hareketinden dolay? farkl? ?ekillerde görülmektedir. Ay’?n de?i?ik ?ekillerde görülmesine Ay’?n evreleri denir. Ay, Güne? ile Dünya aras?na girdi?inde, Ay’?n karanl?k yüzü Dünya taraf?nda olur. Bu durumda Ay’? göremeyiz. Ay’?n bu evresine yeni ay denir. Yeni ay evresinden yakla??k bir hafta sonra Ay’?n Dünya’ya bakan yüzünün yar?s? görülür. Bu evreye ilk dördün denir. ?lk dördün evresinden yakla??k bir hafta sonra, Ay’?n Dünya’ya dönük yüzünün tamam? görülür. Bu evreye dolunay ad? verilir. Dolun Ay evresinden yakla??k bir hafta sonra, Ay’?n Dünya’ya dönük yüzünün yar?s? görülür. Bu evreye son dördün denir.

Aysberg (Buz da??) : Buzullardan kopup, denize kadar ula?an kal?n buzul parçalar? deniz içinde ilerlemeye devam eder. Buzun yo?unlu?u, deniz suyunun yo?unlu?undan az oldu?u için su taraf?ndan kald?r?l?r. Yüzlerce metre kal?nl?kta ve kilometrelerce uzunluktaki bu buz da?lar?na aysberg denir.

Ay tutulmas? : Dünya, Güne? ile Ay aras?na girerek, Ay’?n bütününü veya bir bölümünü gölgelerse ay tutulmas? meydana gelir.

B

Ba??l Nem : Hava her zaman ta??yabilece?i kadar nem yüklenmez. Genellikle havadaki su buhar? miktar?yla doyma miktar? aras?nda bir fark bulunur. Bu farka doyma aç??? (nem aç???) denir.
Belli s?cakl?kta 1m3 havan?n neme doyma oran?na ise ba??l nem denir.

Bankiz : Kutup çevresindeki denizlerde, suyun donmas? ile olu?an buz kütleleridir.

Baraj gölü : Yapay su birikintilerine baraj gölü denir.

Barograf : Bas?nc? sürekli kaydeden ve yaz?c? ucu bulunan bir tür madeni barometredir.

Bas?nç : Yüksek bas?nç alanlar?nda alçal?c? hava hareketi buharla?may? engeller. Çünkü alçalan havan?n yo?unlu?unun artmas? su buhar?n?n yükselmesini önler. Alçak bas?nç alanlar?nda ise yükselen havan?n yo?unlu?u daha az olaca?? için buharla?ma daha kolayd?r.

Bazalt : Koyu gri ve siyah renklerde olan d?? püskürük bir ta?t?r. Mineralleri ince taneli oldu?u için ancak mikroskopla görülebilir. Bazalt demir içerir. Bu nedenle a??r bir ta?t?r.

Birinci Zaman (Paleozoik) : Günümüzden yakla??k 225 milyon y?l önce sona erdi?i varsay?lan jeolojik zamand?r. Birinci zaman?n yakla??k 375 milyon y?l sürdü?ü tahmin edilmektedir.
Zaman?n önemli olaylar? : Kaledonya ve Hersinya k?vr?mlar?n?n olu?umu. Özellikle karbon devrinde kömür yataklar?n?n olu?umu. ?lk kara bitkilerinin ortaya ç?k???. Bal??a benzer ilk organizmalar?n ortaya ç?k???. Birinci zaman? karakterize eden canl?lar graptolith ve trilobittir.

Bo?az: Bak?n?z : Yarma vadi.

Bora : Yugoslavya’n?n iç kesimlerinden Adriyatik Denizi k?y?lar?na esen so?uk rüzgarlard?r.

Boylam : Dünya üzerindeki herhangi bir noktan?n ba?lang?ç meridyenine olan uzakl???n?n aç?sal de?eridir.
Q aç?s?, D noktas?n?n ba?lang?ç meridyenine olan uzakl???n?n aç? cinsinden de?eridir ve D noktas?n?n boylam derecesini verir.
Örnek : D noktas?na ait Q aç?s?n?n de?eri 30 derece ise,
D noktas?n?n boylam derecesi 30° dir.

Boyun : Birbirine ters yönde aç?lm?? iki akarsu vadisinin en yüksek, iki doruk aras?ndaki alan?n en alçak yerine boyun denir. Buralara bel ya da geçit de denir.

Bozk?r : ?lkbahar ya???lar?yla ye?eren, yaz kurakl??? ile sararan k?sa boylu otlard?r. Bunlara step ya da bozk?r denir.

Buharla?ma : Atmosferdeki nemin kayna?? yeryüzündeki su kütleleridir. S?cakl?k artt?kça, havadaki nem aç??? artt?kça, su yüzeyi geni?ledikçe, rüzgar estikçe, bas?nç azald?kça, buharla?ma artar.

Buz Da?? : Bak?n?z : Aysberg.

Buzul Gölleri : Buzulla?ma döneminde buzullar?n a??nd?rmas?yla olu?an çanaklardaki göllerdir.

C

Co?rafi Bölge : Ta??d??? belirli Co?rafi özellikleri ile çevresinden ayr?lan, kendi içinde benzerlik gösteren en geni? co?rafi birimdir. Co?rafi bölgelerin s?n?rlar? belirlenirken do?al ko?ullar, sosyal ve ekonomik özellikler temel al?n?r.

Co?rafi Bölüm : Bir co?rafi bölge içinde do?al ko?ullar, sosyal ve ekonomik özellikler bak?m?ndan farkl?l?k gösteren küçük birimlerdir.

Co?rafi Konum : Yeryüzündeki herhangi bir alan?n bulundu?u yere, o alan?n co?rafi konumu denir. Co?rafi konum, matematik konum ve özel konum olarak iki ?ekilde ifade edilir.

C?val? Barometre : Üstü aç?k bir kaba dald?r?lm??, yukar? ucu kapal? bir cam borudur. Hava bas?nc?, boruyu dolduran c?va sütununu dengede tutar. Hava bas?nc? azal?p ço?ald?kça c?va sütunu da alçal?p yükselir. C?val? barometre camdan yap?ld??? ve hep düz durmas? gerekti?i için her zaman kullan?m? kolay de?ildir.

Ç

Çak?lta?? (Konglomera) : Genelde yuvarlak akarsu çak?llar?n?n do?al bir çimento maddesi yard?m?yla yap??mas? sonucu olu?ur.

Çakmakta?? (Silex) : Denizlerde eriyik halde bulunan silisyum dioksitin (S?O2) çökelmesi ile olu?an ta?t?r. Kahverengi, gri, beyaz, siyah renkleri bulunur. Çok sert olmas? ve düzgün yüzeyler halinde k?r?lmas? nedeniyle ilkel insanlar taraf?ndan alet yap?m?nda kullan?lm??t?r.

Çay : Derelerin birle?mesiyle olu?an akarsulara çay denir.

Çekirdek : Dünya'n?n yo?unluk ve a??rl?k bak?m?ndan en a??r elementlerin bulundu?u bölümüdür. Dünya’n?n en iç bölümünü olu?turan çekirde?in, 5120-2890 km’ler aras?ndaki k?sm?na d?? çekirdek, 6371-5150 km’ler aras?ndaki k?sm?na iç çekirdek denir. ?ç çekirdekte bulunan demir-nikel kar???m? çok yüksek bas?nç ve s?cakl?k etkisiyle kristal haldedir. D?? çekirdekte ise bu kar???m ergimi? haldedir.

Ç?? : Büyük kar y???nlar?n?n yamaç boyunca hareket etmesine ç?? denir.

Çiy : Havan?n aç?k ve durgun oldu?u gecelerde, havadaki su buhar?n?n so?uk cisimler üzerinde su damlac?klar? biçiminde yo?unla?mas?d?r. ?lkbahar ve yaz aylar?nda görülür.

Çizgi (grafik) Ölçek : Haritalardaki küçültme oran?n? çizgi grafi?i üzerinde gösteren ölçek türüdür. Kesir ölçe?e göre düzenlenir ve santimetre (cm)'nin üstündeki tüm uzunluk birimleri kullan?l?r.

Çizgisel H?z : Dairesel hareket yapan Yerküre üzerindeki bir noktan?n birim zamanda eksen üzerindeki yer de?i?tirme h?z?d?r. Çizgisel h?z, dünyan?n küreselli?i nedeniyle Ekvator'da en fazlad?r, kutuplara do?ru azal?r.

Çökme Dolini : Yeralt?nda bulunan ma?ara sistemlerinin tavanlar?n?n incelerek çökmesi ile olu?an karstik ?ekillerdir. Çökme dolinleri, derinliklerinin fazla olu?u, yamaçlar?n?n e?imli olu?u ve tabanlar?ndaki iri bloklar halinde maddeler bulunmas? nedeniyle erime dolinlerinden kolayca ay?rtedilirler.

D

Da? : Çevresine göre yüksek olan ini?li ç?k??l? yer ?ekilleridir.

Da? Olu?umu : Bak?n?z : Orojenez.

Dalgalar : Dalgalar, deniz ve göllerdeki kuzey sular?n?n periyodik sal?n?mlar?d?r. Dalga olu?umunun temel nedeni rüzgarlard?r. Deniz yüzeyini yala¤¤¤¤¤ esen rüzgarlar, sürtünme nedeniyle durgun sulara hareket kazand?r?r. Deniz yüzeyi pürüzlenir ve sürekli biçim de?i?tirir. Deniz yüzeyinin sal?n?m hareketine dalgalanma deniz yüzeyinde beliren pürüze dalga denir. Rüzgarlar d???nda depremler, volkanik hareketler ve deniz alt?nda çökmelerde dalgalar? olu?turur. Bu tür dalgalara tsunami denir.

Dam : Köy ailelerinin geçici bir süre için yararland?klar? yerle?me biçimidir. Bölge köy yerle?melerinde bir k?s?m aileler, birkaç ayl?k süre için köylerinden ayr?larak, kendi bahçe, tarla ve otlaklar?ndaki damlarda oturduktan sonra, tekrar köylerine dönerler.

Debi : Bak?n?z : Akarsu Ak?m?.

Delta : Akarsular?n denize ula?t?klar? yerlerde ta??d?klar? maddeleri biriktirmesiyle olu?an üçgen biçimli alüvyal ovalard?r. Deltalar, taban seviyesi ovalar?n?n bir çe?ididir. Onlardan ayr?lan yönü biriktirmenin deniz içinde olmas?d?r.

Deniz : Okyanuslar?n k?ta içlerine do?ru uzanan kollar?na deniz denir. Denizler okyanuslarla ba?lant?lar?na göre ikiye ayr?l?r.

Denizlerin Ortalama Derinli?i : Denizlerin ortalama derinli?i 4000 m dir. Dünya’n?n en derin yeri olan Mariana Çukuru deniz seviyesinden 11.035 m derinliktedir.

Deprem : Yerkabu?unun derinliklerinde do?al nedenlerle olu?an sal?n?m ve titre?im hareketleridir. Yeryüzünün belirli yerlerinde s?kl?kla deprem görülür. Buralara deprem ku?aklar? denir.

Dere : Suyu az, boyu k?sa olan akarsulara dere denir.

Derin Deniz Çukurlar? : Sima üzerinde hareket eden k?talar?n, birbirine çarpt?klar? yerlerde bulunur. Yeryüzünün en dar bölümüdür.

Derin Deniz Platformu : K?ta yamaçlar? ile çevrelenmi?, ortalama derinli?i 6000 m olan yeryüzünün en geni? bölümüdür.

Diyorit : Birbirinden gözle kolayca ayr?labilen aç?k ve koyu renkli minerallerden olu?an iç püskürük bir ta?t?r. ?ri taneli olanlar?, ince tanelilere göre daha kolay da??l?r.

Do?al bitki örtüsü : ?klim ?artlar?na göre, kendili?inden yeti?en bitkilerin olu?turdu?u örtüye do?al bitki örtüsü denir.

Dolin : Kalker platolar üzerinde görülen, oval ?ekilli erime çukurluklar?d?r. Genellikle derinlikleri az, geni?likleri fazlad?r. Türkiye’de özellikle Toroslar’da dolinler yayg?n olarak görülür. Halk aras?nda kokurdan, koyak, tava gibi adlar verilir. Dolinler olu?um ?ekillerine göre iki gruba ayr?l?r :

Don Olay? : Havan?n aç?k ve durgun oldu?u k?? gecelerinde a??r? ?s?nma nedeniyle toprak donar. Don olay? tar?msal üretime büyük ölçüde zarar verir. Karasal bölgelerde don olay? s?k görülür.

Doruk : Da??n en yüksek yerine doruk (zirve) denir.

Dördüncü Zaman (Kuaterner) : Günümüzden 2 milyon y?l önce ba?lad??? ve hala sürdü?ü varsay?lan jeolojik zamand?r. Zaman?n önemli olaylar? :?klimde büyük de?i?ikliklerin ve dört buzul döneminin (Günz, Mindel, Riss, Würm) ya?anmas?. ?nsan?n ortaya ç?k???.Dördüncü zaman? karakterize eden canl?lar mamut ve insand?r.

Duvar ve Atlas Haritalar? : E?itim ve ö?retim amac?na yönelik haritalard?r. Ölçekleri 1 / 1.100.000'dan daha küçüktür. Dünya'n?n tümünü, k?talar? veya ülkeleri gösterirler.

Düden : Kalkerli arazide erime ile olu?an daire biçimli kapal? çukurluklara düden denir. Düdenler yer alt? sular?n? birbirine ba?layan kanallard?r. Düdenlere halk aras?nda su ç?kan, su batan gibi adlar da verilir.

Dünya : Güne? Sistemi'nin 9 gezegeninden biridir ve Güne?'e olan uzakl??? bak?m?ndan 3. S?rada bulunur.

Dünyan?n Y?ll?k Hareketi : Dünya ekseni çevresinde hareket ederken ayn? zamanda saat ibresinin tersi yönde, Güne?'in çevresinde de döner. Bu hareketini elips bir yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 Güne? y?l? denir. Dünya'n?n y?ll?k hareketi s?ras?nda, Güne?'in çevresinde çizdi?i yörünge düzlemine ekliptik denir. Yörünge ?eklinin elips olmas? nedeniyle Dünya y?ll?k hareket s?ras?nda Günöte - Günberi konumuna gelir.

E

Ekliptik: Dünya'n?n yörüngesinden geçti?i varsay?lan düzleme Ekliptik veya Yörünge Düzlemi denir.

Ekonomi Haritalar? : Dünya'n?n bütününün ya da bir bölümünün ekonomik özelliklerini gösteren haritalard?r. Bu haritalar yard?m?yla endüstri kurulu?lar?n?n türü, say?s?, da??l???, çal??anlar?n say?s? hakk?nda bilgi edinilir.

Eksosfer (Jeokronyum) : Atmosferin en üst tabakas?d?r.

Enlem : Dünya üzerindeki herhangi bir noktan?n ba?lang?ç paraleli olan Ekvator'a uzakl???n?n aç?sal de?eridir. Q aç?s?, D noktas?n?n Ekvator'a olan uzakl???n?n aç? cinsinden de?eridir ve D noktas?n?n enlem derecesini verir. Örnek :
Q aç?s?n?n de?eri 45 ise, D noktas?n?n enlem derecesi 45° dir.

Epirojenez : Karalar?n toptan alçalmas? ya da yükselmesi olay?na epirojenez denir.

Erozyon : Toprak örtüsünün, akarsular?n, rüzgarlar?n ve buzullar?n etkisiyle süpürülmesine erozyon denir.

Erime Dolini : Kalker yüzeyler üzerinde, ya??? sular?n?n eritmesiyle olu?an karstik ?ekildir. Erime dolinlerinin taban?nda yüzey sular?n?n derine do?ru sozd??? çatlak ve delikler bulunur. Dolin tabanlar?nda erimeden geriye kalan killi materyalin birikmesiyle olu?an terra rossa topraklar? bulunur.

E? Aral?k : Bak?n?z : ?zohips Aral???.

E? derinlik e?risi : Bak?n?z : ?zohips E?risi.

E? yükselti E?risi : Bak?n?z : ?zohips E?risi.

Etezien : Balkan Yar?madas?’ndan Kuzey Ege k?y?lar?na do?ru esen so?uk rüzgarlard?r.

F

Falez (Yal?yar) : Dalgalar a??nd?rma yaparken önce çarpt?klar? k?y? boyunca bir çentik açar. Buna dalga oyu?u denir. Dalga oyuklar? derinle?tikçe üzerindeki kütleler kopar ve dü?er. Böylece k?y? boyunca diklikler olu?ur. Bu dikliklere falez ya da yal?yar ad? verilir. Türkiye’de, Karadeniz ve Akdeniz k?y?lar?nda güzel falez örnekleri görülmektedir.

Fay : Yerkabu?u hareketleri s?ras?nda ?iddetli yan bas?nç ve gerilme kuvvetleriyle bloklar?n birbirine göre yer de?i?tirmesine fay denir.

Fay aç?s? : Dikey düzlem ile fay düzlemin yapt??? aç?ya fay aç?s? denir.

Fay aynas? : Fay olu?umu s?ras?nda yükselen ve alçalan blok aras?ndaki yüzey kayma ve sürtünme nedeniyle çizilir., cilalan?r. Parlak görünen bu yüzeye fay aynas? denir

Filat : Kilta??n?n (?ist) yüksek s?cakl?k ve bas?nç alt?nda de?i?ime u?ramas? yani metamorfize olmas? sonucu olu?ur.

Fiziki Haritalar : Yeryüzünün kabart? ve çukurluklar?n? gösteren orta ya da büyük ölçekli haritalard?r. Fiziki haritalar haz?rlan?rken e? yükselti ve e? derinlik e?rileri geni? aral?klarla geçirilir. Bu aral?klar çe?itli renklerle boyan?r. Yükseltiler genellikle ye?il, sar? ve kahverenginin çe?itli tonlar? ile, derinlikler ise aç?ktan koyuya mavi rengin tonlar? ile gösterilir.

Fosil : Jeolojik devirler boyunca ya?am?? canl?lar?n ta?lam?? kal?nt?lar?na fosil denir.

G

Galeri Ormanlar? : Savanlardaki, küçük akarsu boylar?nda görülen, ço?unlukla 50-100 m geni?li?inde, bir akarsu a?? biçiminde uzanan ve sürekli ye?il kalabilen nemli ormanlard?r. Galeri ormanlar? olarak adland?r?lmalar?n?n nedeni, a?açlar?n, akarsuyun üstünü bir galeri ?eklinde kapatmas?d?r.

Gayzer : Volkanik yörelerde yeralt?ndaki s?cak suyun belirli aral?klarla f??k?rmas? ile olu?an kaynaklard?r.

Gel – Git : Ay’?n ve Güne?’in çekim gücünün etkisiyle Dünya’daki su kütlelerinin alçalmas? ve yükselmesi olay?d?r. Ancak Ay, Dünya’ya en yak?n gök cismi oldu?undan gel git olay?nda daha etkilidir. Bir yerdeki gel-git, gün içinde 2 kabarma 2 çekilme biçiminde 6 saatte bir gerçekle?ir. Bu seviye de?i?melerinde her gün bir önceki güne göre 50 dakikal?k bir gecikme olur. Çünkü ay, Dünya’n?n çevresindeki dönü?ünü 24 saat 50 dakikada tamamlamaktad?r.

Gnays : Granitin yüksek s?cakl?k ve bas?nç alt?nda de?i?ime u?ramas? yani metamorfize olmas? sonucu olu?ur.

Göçler : Nüfusun geçici veya sürekli olarak yer de?i?tirmesidir. Göçler, h?zl? nüfus art???n?n do?al bir sonucudur. Bir bölgedeki nüfusun, artmas?nda veya azalmas?nda göçlerin büyük etkisi vard?r.

Göl : Karalar üzerindeki çukur alanlarda birikmi? ve belirli bir ak?nt?s? olmayan durgun su kütlelerine göl denir. Göller tek tek bulunduklar? gibi yan yana birden fazla da bulunabilirler. Göllerin yan yana bulunduklar? bölgelere göller yöresi denir.

Grafik Ölçek : Bak?n?z : Çizgi ölçek.

Granit : ?ç püskürük bir ta?t?r. Kuvars, mika ve feldspat mineralleri içerir. Taneli olmas? nedeniyle mineralleri kolayca görülür. Çatla?? çok olan granit kolayca da??l?r, olu?an kuma arena denir.

Günberi (Perihel) : Dünya'n?n, Güne?'e en çok yakla??p, yörüngede en h?zl? döndü?ü gündür. Dünya Günberi konumuna 3 Ocak'ta gelir.

Günöte (Aphel) : Dünya'n?n, Güne?'ten en çok uzakla?t???, yörüngede en yava? döndü?ü gündür. Dünya Günöte konumuna 4 Temmuz'da gelir.



H

Harita : Dünya'n?n bütününün ya da bir bölümünün ku?bak??? görünümünün belli bir oranda küçültülerek düzleme aktar?lm?? ?ekline harita denir.
Bir çizimin harita özelli?i ta??yabilmesi için;
- Ku?bak??? görünüme göre çizilmesi,
- Arazi üzerindeki uzunluklar?n belli bir oranda küçültülmesi gerekir.

Harita Anahtar? (Lejant) : Haritada kullan?lan özel i?aretlerin ne anlama geldi?ini gösteren bölümdür. Her haritan?n kullan?m amac?na göre farkl? i?aretler kullan?l?r.

Harita Ölçe?i : Harita üzerinde belli iki nokta aras?ndaki uzunlu?un, yeryüzündeki ayn? noktalar aras?ndaki uzunlu?a oran?d?r.
Di?er bir deyi?le, gerçek uzunluklar? harita üzerine aktar?rken kullan?lan küçültme oran?d?r.
Örne?in : Bo?az Köprüsü'nün gerçekte 1074 m olan iki aya?? aras? uzakl?k, ölçe?i bilinmeyen bir haritada yakla??k 0.5 cm gösterilmi?tir. Haritan?n ölçe?ini bulmak için harita üzerindeki uzunlu?u gerçek uzunlu?a oranlar?z.
Buna göre haritan?n ölçe?i yakla??k 1/200.000'dir.

Heyelan : Topra??n, ta?lar?n ve tabakalar?n bulunduklar? yerlerden a?a??lara do?ru kaymas? ya da dü?mesine toprak kaymas? ve göçmesi denir. Ülkemizde bu olaylar?n tümüne birden heyelan ad? verilir. Yerçekimi, yamaç zemin yap?s?, e?im ve ya??? ko?ullar? heyelana neden olan etmenlerdir.

Hidrografya Haritalar? : Bir bölgenin su potansiyeli (akarsular, göller, yeralt? sular?, kaynaklar) hakk?nda bilgi veren haritalard?r. Bu haritalar yard?m?yla akarsular?n drenaj tipi, ak?m miktar?, kanallar, göl sular?n?n özellikleri, yeralt? sular?n?n türü, kaynaklar?n türü say?s? ve verimlilik derecesi hakk?nda bilgi edinilir.

Hipsografik E?ri : Yeryüzünün yükseklik ve derinlik basamaklar?n? gösteren e?ridir.

I

I??ma : Yeryüzü kazand??? enerjinin bir bölümünü atmosfere geri verir. Buna yer ???mas? denir. Güne? ???nlar?n?n yeryüzüne ula?amad??? saatlerde (gece) ve güne? ???nlar?n?n yere de?me aç?lar?n?n küçüldü?ü aylarda yer ???mas? artar. Ayr?ca, zeminin yap?s? da yer ???mas? üzerinde etkilidir. Örne?in yeryüzünün bitki ile kapl? alanlar?nda yer ???mas? az ve yava?ken ç?lak arazilerde ?s? kayb? daha h?zl? ve fazla olur.

?

?ç Deniz : Okyanuslara bo?azlar arac?l???yla ba?lanan kara içlerine sokulmu? denizlere denir. Örnek : Akdeniz, K?z?ldeniz, batl?k Denizi, Karadeniz, Marmara Denizi, Azak Denizi

?klim : Geni? bir bölge içinde ve uzun y?llar boyunca de?i?meyen ortalama hava ko?ullar?na iklim denir.

?lkel Zaman : Günümüzden yakla??k 600 milyon y?l önce sona erdi?i varsay?lan jeolojik zamand?r. ?lkel zaman?n yakla??k 4 milyar y?l sürdü?ü tahmin edilmektedir. Zaman?n önemli olaylar? :
Sularda tek hücreli canl?lar?n ortaya ç?k???. En eski k?ta çekirdeklerinin olu?umu. ?lkel zaman? karakterize eden canl?lar alg ve radiolariad?r.

?kinci Zaman (Mezozoik) : Günümüzden yakla??k 65 milyon y?l önce sona erdi?i varsay?lan jeolojik zamand?r. ?kinci zaman?n yakla??k 160 milyon y?l sürdü?ü tahmin edilmektedir. ?kinci zaman? karakterize eden dinazor ve ammonitler bu zaman?n sonunda yok olmu?lard?r.
Zaman?n önemli olaylar? :Ekvatoral ve so?uk iklimlerin belirmesi. Kimmeridge ve Avustrien k?vr?mlar?n?n olu?umu. ?kinci zaman? karakterize eden canl?lar ammonit ve dinazordur.

?ndirgenmi? S?cakl?k : Yeryüzünde s?cakl???n enleme ba?l? da??l???n? gösteren haritalar çizilirken yükseltinin s?cakl?k üzerindeki etkisini ortadan kald?rmak için indirgenmi? s?cakl?k de?erleri kullan?l?r. Bir yerin yükseltisinin s?f?r (0 m) kabul edilerek hesaplanan s?cakl???na indirgenmi? s?cakl?k denir. Bir yerin indirgenmi? s?cakl???n? hesaplamak için yükseltiden kaynaklanan s?cakl?k fark? hesaplan?r. Bu fark o yerin gerçek s?cakl???na eklenir.

?yonosfer : Mor ötesi (ultraviyole) ???nlar?n?n, molekülleri parçalayarak iyonlar haline getirdi?i atmosfer katman?d?r.

?zobath e?risi : Bak?n?z : ?zohips E?risi.

?zohips Aral??? (E? Aral?k) : ?zohipsler haritalar?n ölçe?ine uygun olarak belirlenen yükselti aral?klar? ile çizilir. Bu aral??a izohips aral??? ya da e? aral?k denir.

?zohips (E? yükselti) E?risi : Deniz seviyesinden ayn? yükseklikteki noktalar? birle?tiren e?riye e? yükselti (izohips) e?risi, ayn? derinlikteki noktalar? birle?tiren e?riye e? derinlik (izobath) e?risi denir.

?zoterm Haritalar? : Bir bölgede, e? s?cakl?ktaki noktalar? birle?tiren e?riye izoterm denir. ?zotermler yard?m?yla çizilen izoterm haritalar?ndan, bir bölgedeki s?cakl?k da??l??? hakk?nda bilgi edinilir. S?cakl?k da??l???n? daha iyi gösterebilmek için, bu haritalar s?cakl?k basamaklar?na uygun olarak renklendirilir. S?cak yerler için k?rm?z?n?n tonlar? so?uk yerler için mavinin tonlar? kullan?l?r.

J

Jeosenklinal : Akarsular, rüzgarlar ve buzullar, a??nd?r?p, ta??d?klar? maddeleri deniz ya da okyanus tabanlar?nda biriktirirler. Tortullanman?n görüldü?ü bu geni? alanlara jeosenklinal denir.

Jeomorfoloji Haritalar? : Bir bölgedeki ?ekillenme süreci yani iç ve d?? güçlerin etkisiyle olu?an yer ?ekilleri hakk?nda bilgi veren haritalard?r. Bu haritalarda faylar, yamaçlar, vadi türleri, birikinti konileri, sekiler, ovalar ve daha bir çok yer ?ekli taranarak gösterilir. Yer ?ekillerinin kolay ay?rt edilmesi amac?yla bu haritalar renklendirilir.

Jeoterm Basama?? : Yeryüzünden yerin derinliklerine inildikçe 33 m’de bir s?cakl?k 1 °C artar. Buna jeoterm basama?? denir.

Jips (Alç?ta??) : Beyaz renkli, t?rnakla çizilebilen kimyasal tortul bir ta?t?r. Alç?ta?? olarak da isimlendirilir.

K

Kalker (Kireçta??) : Deniz ve okyanus havzalar?nda, erimi? halde bulunan kirecin çökelmesi ve ta?la?mas? sonucu olu?an ta?t?r.

Kant-Laplace teorisi : Güne? Sistemi’nin olu?umu ile ilgili farkl? teoriler ortaya at?lm??t?r. En geçerli teori say?lan Kant-Laplace teorisine Nebula teorisi de denir. Bu teoriye göre, Nebula ad? verilen k?zg?n gaz kütlesi ekseni çevresinde sarmal bir hareketle dönerken, zamanla so?uyarak küçülmü?tür. Bu dönü? etkisiyle olu?an çekim merkezinde Güne? olu?mu?tur. Gazlardan hafif olanlar? Güne? taraf?ndan çekilmi?, çekim etkisi d???ndakiler uzay bo?lu?una da??lm?? a??r olanlar da Güne?’ten farkl? uzakl?klarda so?uyarak gezegenleri olu?turmu?lard?r.

Kapal? Havza : Sular?n? denize ula?t?ramayan havzalara kapal? havza denir.

Karalar?n Ortalama Yüksekli?i : Karalar?n ortalama yüksekli?i 1000 m dir. Dünya’n?n en yüksek yeri deniz seviyesinden 8840 m yükseklikteki Everest Tepesi’dir.

Karayel : Türkiye’ye kuzeybat?dan esen so?uk rüzgarlard?r. K???n kar ya???lar?na, yaz?n sa?anak ya???lara neden olur.

Karstik Göller : Eriyebilen kayaçlar?n bulundu?u yerlerde olu?an göllerdir.

Kaynak : Yeralt? sular?n?n kendili?inden yeryüzüne ç?kt??? yere kaynak denir. Türkiye’de kaynaklara p?nar, e?me, bulak ve göze gibi adlar da verilir.

Kenar Deniz : Okyanus k?y?lar?nda, okyanuslardan adalarla ayr?lan denizlere denir. Örnek : Japon Denizi, Çin Denizi (Sar? Deniz), Umman Denizi, Kuzey Buz Denizi, Antiler, Tasman Denizi, Mercan Denizi, Bering Denizi, Karayip Denizi

Kesir Ölçek : Haritalardaki küçültme oran?n? basit kesirle ifade eden ölçek türüdür.
1 / 25.000 , 1 / 500.000, 1 / 1.000.000 birer kesir ölçektir.
Kesir ölçekte, pay ile paydan?n birimleri ayn?d?r. Uzunluk birimi olarak santimetre (cm) kullan?l?r.
Örne?in : 1 / 1.000.000 ölçe?inde, arazi üzerindeki 1.000.000 cm (10 km)'lik uzunluk harita üzerinde 1 cm gösterilmi?tir.

K?ra?? : So?uyan zeminler üzerindeki yo?unla?man?n buz kristalleri ?eklinde olmas?d?r. K?ra??n?n olu?abilmesi için de havan?n aç?k ve durgun olmas? gerekir.

K?rç : A??r? so?umu? su taneciklerinden olu?an bir sis uzun süre yerde kald???nda, su taneciklerinin so?uk cisimlere çarparak buz haline geçmesidir.

K?rg?bay?r : Yar? kurak iklim bölgelerinde sel yar?nt?lar?yla dolu yamaçlara k?rg?bay?r (badlans) denir.

K?ta : Denizlerin ortas?nda çok büyük birer ada gibi duran kara kütlelerine k?ta denir.

K?ta Platformu : Derin deniz platformundan sonra yüksek da?lar ile k?y? ovalar? aras?ndaki en geni? bölümdür.

K?ta Sahanl??? : Deniz seviyesinin alt?nda, k?y? çizgisinden -200 m derine kadar inen bölüme k?ta sahanl??? (?elf) denir. ?elf k?talar?n su alt?nda kalm?? bölümleri say?l?r.

K?ta Yamac? : ?elf ile derin deniz platformunu birbirine ba?layan bölümdür.

Kilta?? (?ist) : Çap? 2 mikrondan daha küçük olan ve kil ad? verilen tanelerin yap??mas? sonucu olu?an fiziksel tortul bir ta?t?r.

Kom : Ekonomik faaliyetin büyük ölçüde hayvanc?l??a dayal? oldu?u aileler veya ki?iler taraf?ndan olu?turulan geçici yerle?melerdir.

Konveksiyonel Ya??? : Is?nan havan?n yükselerek so?umas? ile olu?an ya???lard?r.

Kömür : Bitkiler öldükten sonra bakteriler etkisiyle de?i?ime u?rar. E?er su alt?nda kalarak de?i?ime u?rarsa, C (karbon) miktar? artarak kömürle?me ba?lar. C miktar? % 60 ise turba, C miktar? % 70 ise linyit, C miktar? % 80 – 90 ise ta? kömürü, C miktar? % 94 ise antrasit ad?n? al?r.

Kör (Ç?kmaz) Vadi : Karstik yörelerdeki akarsular bir düdende kaybolarak ak???n? yeralt?nda sürdürür. Bu akarsular?n yeryüzünde süreklilik göstermeyen vadilerine kör (ç?kmaz) vadi denir.

Krivetz: Romanya’n?n iç kesimlerinden Karadeniz k?y?lar?na do?ru esen so?uk rüzgarlard?r.

Kroki : Bir yerin ku?bak??? görünümünün ölçeksiz olarak düzleme aktar?lmas?d?r.

Kuaterner Zaman : Bak?n?z : Dördüncü Zaman.

Kumsal : K?y?larda dalga ve ak?nt?lar?n ta??d?klar? maddeleri biriktirmesi ile olu?an alanlara kumsal denir. Girintili-ç?k?nt?l? bir k?y?da dalgalar, denize ç?k?nt? yapan dik burunlarda a??nd?rma, buradan kopard?klar? maddeleri koy içlerine ta??yarak kumsallar?n olu?mas?n? sa?lar. Bu nedenle kumsallar genellikle koy içlerinde yer al?r ve bir ?erit halinde uzan?r.

Kumta?? (Gre) : Kum tanelerinin do?al bir çimento maddesi yard?m?yla yap??mas? sonucu olu?an fiziksel tortul bir ta?t?r.

Kumullar : Rüzgarlar?n ta??d??? kumlar?n çökelmesiyle kumullar olu?ur. Gev?ek yap?ya sahip olan kumullar sürekli yer de?i?tirmektedirler. Orta Asya çöllerinde olu?an hilal biçimli kumullara ise barkan ad? verilir.

Kurakl?k S?n?r? : Bir bölgenin s?cakl?k ve nem ko?ullar? tar?m ürünlerini, sulamaya duyulan gereksinimi etkilemektedir.Yaz kurakl???n?n belirgin oldu?u bir yerde sulamaya duyulan gereksinim fazlad?r. Buna kurakl?k s?n?r? denir.

L

Lapya : Kalkerli yamaçlarda ya?mur ve kar sular?n?n yüzeyi eriterek açt?klar? küçük oluklard?r. Olu?an çukurluklar keskin s?rtlarda yan yana s?raland???ndan yüzey pürüzlüdür. Büyüklükleri birkaç cm ile birkaç metre aras?nda de?i?ir.

Lav : Volkanlardan ç?karak yeryüzüne kadar ula?an eriyik haldeki malzemeye lav denir.

Lejant : Bak?n?z : Harita Anahtar?.

Litosfer : Bak?n?z : Ta?küre.

M

Ma?ara : Kalkerli arazilerde çatlaklar boyunca yeralt?na s?zan sular?n olu?turdu?u büyük bo?luklara ma?ara denir. Damlata?, Narl?kuyu, Düden, ?nsuyu, K?z?lin ma?aralar? en ünlüleridir.

Maksimum Nem (Doyma Miktar?) : 1m3 havan?n belli bir s?cakl?kta ta??yabilece?i nemin gram olarak a??rl???d?r. Hava kütleleri ?s?nd?kça genle?ip hacimleri artar. Bu nedenle nem alma ve ta??ma kapasiteleri de artar. E?er hava ta??yabilece?i kadar nem al?rsa doyma noktas?na ula??r ve doymu? hava ad?n? al?r.
Örne?in : 20°C s?cakl??a sahip bir hava kütlesinin ta??yabilece?i nem miktar? 17,32 gr/m3’tür. Bu hava kütlesinin s?cakl??? 30°C’ ye yükseldi?inde havan?n hacmi geni?leyece?i için ta??yabilece?i nem miktar? da artar ve doyma noktas? 30,4 ge/m3’e yükselir. Bu nedenle hava kütlesinin doymas? için aradaki fark (13.08 gr) kadar nem yüklenmesi gerekir.

Manto : Dünya'n?n Litosfer ile çekirdek aras?ndaki katmand?r. 100-2890 km’ler aras?nda bulunan mantonun yo?unlu?u 3,3-5,5 g/cm3 s?cakl??? 1900-3700 °C aras?nda de?i?ir. Manto, yer hacminin en büyük bölümünü olu?turur. Yap?s?nda silisyum, magnezyum , nikel ve demir bulunmaktad?r. Mantonun üst kesimi yüksek s?cakl?k ve bas?nçtan dolay? plastiki özellik gösterir. Alt kesimleri ise s?v? halde bulunur. Bu nedenle mantoda sürekli olarak alçal?c?-yükselici hareketler görülür.

Matematik Konum : Dünya üzerinde bir nokta veya alan?n yerinin belirlenmesi için, o noktan?n Ekvator'a ve ba?lang?ç meridyenine olan uzakl???n?n bilinmesi gerekir. Bunun için enlem ve boylam kavramlar?ndan yararlan?l?r.
Örnek : Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri,
26° - 45° Do?u boylamlar? aras?nda yer al?r.

Mercan Kalkeri : Mercan iskeletlerinden olu?an organik bir ta?t?r. Temiz, s?cak ve derinli?in az oldu?u denizlerde bulunur. Ada kenarlar?nda topluluk olu?turanlara atol denir. K?y? yak?nlar?nda olanlar ise, mercan resifleridir.

Menderes : Akarsu yatak e?iminin azalmas?, akarsuyun ak?? h?z?n?n ve a??nd?rma gücünün azalmas?na neden olur. Akarsu büklümler yaparak akar. Akarsuyun geni? vadi taban? içinde, e?imin azalmas? nedeniyle yapt??? büklümlere menderes denir. Menderesler yapan akarsuyun, uzunlu?u artar ancak ak?m? azal?r.Taban seviyesinin alçalmas? nedeniyle menderesler yapan bir akarsuyun, yata??na gömülmesiyle olu?an ?ekle gömük menderes denir.

Mermer : Kalkerin yüksek s?cakl?k ve bas?nç alt?nda de?i?ime u?ramas?, yani metamorfize olmas? sonucu olu?ur.

Mezozoik Zaman : Bak?n?z : ?kinci Zaman.

Mezra : baz? ailelerin tar?m alanlar?n?n az olmas?, kan davalar? gibi nedenlerle bulunduklar? sürekli yerle?melerden ayr?l?p daha uzak bir yere yerle?mesiyle olu?mu? yerle?melerdir. Tar?msal faaliyetler hayvanc?l??a göre ön plandad?r. Bir kaç ev ve eklentilerden olu?an mezralar zamanla sürekli yerle?me haline gelebilir. Örne?in Elaz??, Harput’un bir mezras? iken zamanla büyüyerek kent haline gelmi?tir.

Mistral : Fransa’n?n iç kesimlerinden Rhone Vadisi’ni izleyerek Akdeniz k?y?lar?na do?ru k???n esen so?uk rüzgarlard?r.

Muson Ormanlar? :Ya????n fazla oldu?u yerlerde, k?? aylar?nda yapraklar?n? döken yayvan yaprakl? a?açlardan olu?an ormanlar görülür. Bu ormanlara muson ormanlar? denir.

Mutlak Nem (Varolan Nem) : 1m3 havan?n içindeki su buhar?n?n gram olarak a??rl???na mutlak nem denir. Mutlak nem, s?cakl??a ba?l? olarak, Ekvator’dan kutuplara do?ru, denizlerden karalara do?ru ve yükseklere ç?k?ld?kça azal?r.

N

Narenciye : Bak?n?z : Turunçgiller.

Nebula Teorisi : Bak?n?z : Kant-Laplace teorisi.

Nefometre : Bulutluluk gökyüzünü kaplayan bulutlar?n miktar? 10 ya da 8 e?it parçaya bölünmü? ve nefometre ad? verilen bir araç ile ölçülür. Nefometre ufku kaplayacak ?ekilde tutularak bulutla kapl? pencereler say?l?r. Bulutla kapl? pencere say?s?n?n tüm pencere say?s?na oran? da bulutlulu?u verir.

Nem : Yeryüzündeki su kütlelerinden buharla?an su, atmosferin nemlenmesine yol açar. Atmosferdeki su buhar?na hava nemlili?i de denir. Önemli bir s?cakl?k etmeni olan atmosferdeki su buhar?n?n miktar?, yere ve zamana göre de?i?ir.

Neozoik Zaman : Bak?n?z : Üçüncü Zaman.

Normal Hava Bas?nc? : 45° enlemlerinde, deniz seviyesinde ve 15°C s?cakl?kta ölçülen bas?nca normal hava bas?nc? denir.

Nüfus :S?n?rlar? belli bir alanda ya?ayan insan say?s?na nüfus denir.

Nüfus Art?? H?z? : Bir y?l içinde, do?um ve ölüm say?s?na ba?l? nüfus art???na do?al nüfus art?? h?z? ya da do?urganl?k h?z? denir.

Nüfus Haritalar? : Dünya'n?n bütününde ya da bir bölümündeki nüfusun da??l??? ve özellikleri hakk?nda bilgi veren haritalard?r. Bu haritalarda nüfus da??l??? noktalama ile gösterilir. Nüfus yo?unlu?u haritalar? ise renklendirilir.

Nüfus Yo?unlu?u : Belli bir alanda ya?ayan nüfusun, o alana oran?d?r. Ülkenin geni?li?i ve toplam nüfus hakk?nda bilgi verir. Ki?i/km2 olarak gösterilir.

O

Oba : Daha çok göçebe hayvanc?l?k yapan topluluklar?n geçici olarak yerle?ip, çad?r kurduklar? yerle?melerdir.

Obruk : Baca veya kuyu ?eklinde, keskin kö?eli, derin çukurluklara obruk denir. Derinli?i 250-300 m’yi bulabilen obruklar?n baz?lar?n?n taban?nda göl bulunur. Türkiye’de ?ç Anadolu’nun güneyinde ve Toroslar’da yayg?n olarak obruklar görülür. ?çel’deki Cennet-Cehennem ma?aralar? ve Konya’daki K?zören obru?u ülkemizdeki en güzel örneklerdir.

Obsidyen (Volkan Cam?) : Siyah, kahverengi, ye?il renkli ve parlak d?? püskürük bir ta?t?r. Magman?n yer yüzüne ç?kt???nda aniden so?umas? ile olu?ur. Bu nedenle cams? görünüme sahiptir.

Okyanus : K?talar? birbirinden ay?ran geni su kütlelerine okyanus denir. Örnek : Atlas Okyanusu, Büyük Okyanus (Pasifik Okyanusu), Hint Okyanusu

Ormanalt? Floras? : Orman örtüsü alt?nda lo? ortamda yeti?en, ço?unlukla ot ve sarma??k türlerinin olu?turdu?u bitki toplulu?udur.

Orojenez (Da? Olu?umu) : Jeosenklinallerde biriken tortul tabakalar?n k?vr?lma ve k?r?lma hareketleriyle yükselmesi olay?na da? olu?umu ya da orojenez denir.

Orografik Ya???lar : Nemli hava kütlelerinin bir da? yamac?na çarparak yükselmesi sonucunda olu?an ya???lard?r.

Otlak : Büyük ve küçükba? hayvanc?l???n yap?ld??? yerlerde hayvanlar?n otlat?ld??? alanlara otlak denir.

Ö

Örtü buzulu : Çok geni? alanlara yay?lan, kilometrelerce alan kaplayan buzul türüdür.

Özel Konum : Dünya üzerindeki bir yerin çevresine, denizlere, yer ?ekillerine, anayollara, geçitlere ve kom?ular?na göre konumudur.
Özel Konum; ?klim ko?ullar?n?, Do?al bitki örtüsünü, Tar?msal etkinlikleri, Nüfus ve yerle?me biçimini, Ekonomik etkinlikleri, Ula??m olanaklar?n?, Siyasal ve kültürel yap?y? etkiler.

P

Paleozoik Zaman : Bak?n?z : Birinci Zaman.

Peribacas? : Özellikle volkan tüflerinin yayg?n olarak bulundu?u vadi ve platolar?n yamaçlar?nda sel sular?n?n a??nd?rmas? ile olu?an özel yeryüzü ?ekillerine peribacas? denir. Baz? peribacalar?n?n üzerinde ?apkaya benzer, a??nmadan arta kalan sert volkanik ta?lar bulunur. Bunlar volkanik faaliyet s?ras?nda bölgeye yay?lm?? andezit ya da bazalt kütleridir. Peribacalar?n?n en güzel örnekleri ülkemizde Nev?ehir, Ürgüp ve Göreme çevresinde görülür.

Plan : Bir yerin ku?bak??? görünümünün belli bir oranda küçültülerek düzleme aktar?lmas?d?r. Plan bir tür büyük ölçekli haritad?r.

Plato : Akarsu vadileriyle derince yar?lm?? düz ve geni? düzlüklerdir.

Peneplen : Geni? arazi bölümlerinin, akarsu a??n?m faaliyetlerinin son döneminde deniz seviyesine yak?n hale indirilmesiyle olu?mu?, az engebeli ?ekle peneplen (yontukdüz) denir.

Perihel : Bak?n?z : Günberi.

Polye : Karstik yörelerdeki geni?li?i birkaç kilometre olan, uzunlu?u 20-30 kilometreyi bulan, hatta geçebilen ova görünümlü büyük karstik çukurlara polye denir. Türkiye’de özellikle Toroslar’da polyeler yayg?nd?r. Örne?in; Akdeniz Bölgesi’ndeki Ketsel, Elmal? ve Akseki ovas? birer polyedir.

Poyraz : Türkiye’nin hemen her yerinde esen rüzgarlard?r. Yaz poyraz? serinletici etki yapar. K???n ise kuru so?uklara neden olur.

Projeksiyon : Dünya'n?n küreselli?i nedeniyle, haritalarda ortaya ç?kan hatalar? en aza indirmek için çe?itli yöntemler kullan?l?r. Bunun için yerkürenin paralel ve meridyen a??n?n belirli kurallara göre düz bir ka??da geçirilmesi gerekir. Bu sisteme projeksiyon denir.

R

Rüzgar : Hava kütlelerinin yatay yöndeki hareketlerine rüzgar denir.

Rüzgar Erozyonu : Bitki örtüsünün olmad??? ya da c?l?z oldu?u yerlerde topra??n rüzgarlarla yerinden kopart?larak ta??nmas?na rüzgar erozyonu denir.

Rüzgar?n Frekans? (Esme S?kl???) : Rüzgar?n y?l içinde belirli bir yönden esme s?kl???na rüzgar frekans? denir. Esme s?kl??? rüzgar frekans gülleri ile gösterilir. Bir bölgede belirli bir sürede rüzgarlar?n en s?k esti?i yöne egemen rüzgar yönü denir. Örne?in Ankara Meteoroloji ?stasyonu verilerine göre, Ankara’ya ait y?ll?k ortalama rüzgar frekans gülüne bak?ld???nda, y?l içinde kuzeydo?udan esen rüzgarlar?n toplam 5000 esme say?s? ile en fazla oldu?u görülür. Yani egemen rüzgar yönü kuzeydo?udur.

S

Sark?t-Dikit : Kalsiyum karbonatça zengin sular?n ma?ara tavan?ndan s?zarak içindeki kirecin tavanda birikmesi ile sark?tlar, damlayarak taban?nda birikmesi ile dikitler olu?ur. Karstik alanlardaki ma?aralarda görülen bu ?ekillerin en güzel örnekleri Damlata? Ma?aras?’nda bulunmaktad?r.

Seki (Taraça) : Yata??na alüvyonlar?n? yaym?? olan akarsuyun yeniden canlanarak yata??n? kazmas? ve derinle?tirmesi sonucunda olu?an basamaklard?r. Taban seviyesinin alçalmas? nedeniyle, tabanl? bir vadide akan akarsuyun a??nd?rma gücü artar. Yata??n? derine do?ru kazan akarsu vadi taban?na gömülür. Eski vadi tabanlar?n?n yüksekte kalmas? ile olu?an basamaklara seki ya da taraça denir.

S?cakl?k : S?cakl???n yüksek oldu?u yerlerde havan?n nem alma kapasitesi de yüksek oldu?u için buharla?ma artar, dü?ük oldu?u yerlerde ise buharla?ma azal?r.

S?rt : ?ki akarsu vadisini birbirinden ay?ran ve birbirine ters yönde e?imli yüzeyleri birle?tiren yeryüzü ?eklidir. S?rtlar?n üzeri düz olabilece?i gibi keskin de olabilir.

Sirk buzulu : Da?lar?n tepesindeki ve yüksek yamaçlardaki küçük çanaklarda yeni olu?maya ba?layan buz türüdür.

Siyasi ve ?dari Haritalar : Yeryüzünde veya bir k?tada bulunan ülkeleri, bir ülkenin idari bölünü?ünü, yerle?im merkezlerini gösteren haritalard?r. Bu haritalardan uzunluk ve alan bulmada yararlan?l?r. Ancak yer ?ekilleri hakk?nda bilgi edinilemez.

Siyenit : Ye?ilimsi, pembemsi renkli iç püskürük bir ta?t?r. Ad?n? M?s?r’daki Syene (Asuvan) kentinden alm??t?r. Siyenit da??l?nca kil olu?ur.

Step : Bak?n?z : Bozk?r.

Stratosfer : Troposferin üstündeki atmosfer katmand?r.

Sürekli Rüzgarlar : Genel Hava dola??m?na ba?l?, sürekli bas?nç ku?aklar? aras?nda y?l boyunca yön de?i?tirmeden esen rüzgarlard?r.

?

?emosfer : Atmosferin stratosfer ile ?yonosfer aras?ndaki katman?d?r.

T

Takke buzulu : Da?lar?n bütün yamaçlar?n? ku?atan buzul türüdür.

Taraça : Bak?n?z : Seki.

Ta?küre (Litosfer) : Dünya'n?n manto katman?n?n üstünde yer alan ve yeryüzüne kadar uzanan katman?d?r. Kal?nl??? ortalama 100 km’dir. Ta?küre’nin ortalama 35 km’lik üst bölümüne yerkabu?u denir.

Tebe?ir : Derin deniz canl?lar? olan tek hücreli Globugerina (Globijerina)’lar?n birikimi sonucu olu?ur. Saf, yumu?ak, kolay da??labilen bir kalkerdir. Gözenekli oldu?u için suyu kolay geçirir.

Tektonik Göller : Yerkabu?unun tektonik hareketleri s?ras?nda olu?an çanaklardaki göllerdir.

Tepe : Bir doruk noktas? ve onu çevreleyen yamaçlardan olu?maktad?r.

Termik Bas?nç : Dünya'n?n küreselli?i nedeniyle ?s?nma ve so?umaya ba?l? olu?an bas?nçlard?r.

Termik Ekvator : Meridyenlerin en s?cak noktalar?n? birle?tiren e?riye termik ekvator denir.

Ters Alizeler (Üst Alizeler) : Ekvator’dan (TAB), 30° enlemlerine (DYB) do?ru esen üst rüzgarlard?r. Her yerde ve her zaman görülmezler. Yeteri kadar sürekli ve güçlü de?illerdir. 30° enlemleri çevresinde a?a??ya do?ru alçald???ndan ya??? olu?umunu engellerler.

Topo?rafya Haritalar? : ?zohips (e? yükselti) e?risi yöntemi ile yap?l?r. Araziyi ölçekleri oran?nda ayr?nt?lar? ile gösterirler. Ölçekleri 1 / 20.000 ile 1 / 500.000 aras?nda de?i?ir. 1 / 20.000'den büyük ölçekli olanlar kadastro i?lerinde ve askeri amaçlarla kullan?l?r. Bu haritalardan ölçek, uzunluk alan ve e?im hesaplamada yararlan?l?r.

Toprak Haritalar? : Bir bölgenin toprak özellikleri ve da??l??lar? hakk?nda bilgi veren haritalard?r. Bu haritalardan, yeti?tirilecek ürünlerin belirlenmesi, buna ba?l? olarak topraklardan daha iyi verim al?nabilmesi gibi bir çok konuda yararlan?l?r.

Traverten : Kalsiyum biokarbonatl? yer alt? sular?n?n ma?ara bo?luklar?nda veya yeryüzüne ç?kt?klar? yerlerde içlerindeki kalsiyum karbonat?n çökelmesi sonucu olu?an kimyasal tortul bir ta?t?r.

Traverten : Genellikle s?cak su kaynaklar?n?n yak?n?nda ve kalsiyum karbonatl? sular?n yay?larak akt??? alanlarda, kirecin çökelmesi ile olu?an basamaklard?r. En güzel örnekleri Denizli-Pamukkale’dedir.

Troposfer : Atmosferin, yeryüzüne temas eden, alt bölümüdür.

Tundra : Dü?ük s?cakl??a ve kurakl??a uyum sa?lam?? olan k?sa boylu çal?lar, otlar ve yosunlard?r. Bu bitki örtüsüne tundra ad? verilir.

Turunçgiller (Narenciye) : Portakal, mandalina, greyfurt, turunç ve limon bitkilerine genel olarak turunçgil denir.

Tsunami : Bak?n?z : Dalgalar.

Türkiye’nin Matematiksel Konumu : Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri, 26°-45° Do?u boylamlar? aras?nda yer al?r.

U

Uvala : Geni?leyip, derinle?en dolinlerin birle?mesiyle olu?an, dolinlerden daha büyük çukurluklard?r. Uvalar?n düzensiz ?ekle sahip olmas? ve tabanlar?ndaki erimeden geriye kalan kalker ç?k?nt?lar? dolinlerden kolayca ay?rtedilmesini sa?lar.

Ü

Üçüncü Zaman (Neozoik) : Günümüzden yakla??k 2 milyon y?l önce sona erdi?i varsay?lan jeolojik zamand?r. Üçüncü zaman?n yakla??k 63 milyon y?l sürdü?ü tahmin edilmektedir.
Zaman?n önemli olaylar? : K?talar?n bugünkü görünümünü kazanmaya ba?lamas?. Linyit havzalar?n?n olu?umu. Bugünkü iklim bölgelerinin ve bitki topluluklar?n?n belirmeye ba?lamas?. Alp k?vr?m sisteminin geli?mesi. Nümmilitler ve memelilerin ortaya ç?k???. Üçüncü zaman? karakterize eden canl?lar nummilit, hipparion, elephas ve mastadondur.


V

Vadi : Akarsuyun içinde akt???, kaynaktan a??za do?ru sürekli ini?i bulunan, uzun çukurluklard?r.

Vadi buzulu : Sürekli beslenerek sirkten ta?an ve vadi boyunca a?a?? hareket eden buzul türüdür.

Volkan Bacas? : Ma?man?n yeryüzüne ula??ncaya kadar geçti?i yola volkan bacas? denir.

Volkanik Göller : Volkanik patlamalar ile olu?an çanaklardaki göllerdir. Krater gölü, kaldera gölü ya da maar gölü gibi çe?itleri vard?r.

Volkanik Tüf : Volkanlardan ç?kan kül ve irili ufakl? parçalar?n üst üste y???larak yap??mas? ile olu?an ta?lara volkan tüfü denir.

Volkanizma : Yerin derinliklerinde bulunan magman?n patlama ve püskürme biçiminde yeryüzüne ç?kmas?na volkanizma denir.

Volkan Konisi : Lav, kül, volkan bombas? gibi volkanik maddelerin üst üste y???lmas? ile olu?an koni biçimli yükseltiye volkan konisi, koni üzerinde olu?an çukurlu?a krater denir.

Y

Ya??? : Havadaki nemin doyma noktas?n? a??p, su damlac?klar?, buz kristalleri veya buz parçac?klar? ?eklinde yo?unla?mas?na ya??? denir.

Yamaç : Yeryüzündeki e?imli yüzeylerdir.

Yarma Vadi (Bo?az) : Akarsuyun, iki düzlük aras?nda bulunan sert kütleyi derinlemesine a??nd?rmas? sonucunda olu?ur. Vadi yamaçlar? dik, taban? dard?r. Akarsuyun yukar? bölümlerinde görülür.

Yayla : Yaz aylar?nda hayvan otlatmak veya tar?msal faaliyette bulunmak amac?yla gidilen geçici yerle?melerdir. Yaylalar dinlenmek amac?yla gidilen yazl?k sayfiye yerleri de olabilir.

Yerel Saat : Bir noktada Güne?'in gökyüzündeki konumuna göre belirlenen saate yerel saat denir. Ayn? boylam üzerindeki noktalarda yerel saat ayn?d?r. Herhangi bir meridyenin Güne?in tam kar??s?na geldi?i an, meridyen üzerindeki tüm noktalarda yerel saat 12.00'dir.
Güne?, do?udaki bir noktada bat?daki yerlere göre daha önce do?ar ve daha önce batar; bu nedenle yerel saat do?udaki yerlerde daha ileridir.

Y?ld?z : Türkiye’ye kuzeyden esen so?uk rüzgarlard?r. Karadeniz k?y?lar?na ya??? b?rak?rlar. Kar ya????na neden olurlar. Karayel ile kar???k esti?inde kar f?rt?nalar? görülür.

Yo?unla?ma : Atmosferdeki su buhar?n?n gaz halden s?v? ya da kat? hale geçmesine yo?unla?ma denir. Yo?unla?man?n temel nedeni s?cakl???n dü?mesidir.

Yöre : Bölüm içerisinde farkl? özelliklere sahip, bölümden daha küçük birimlerdir. I?d?r Yöresi, Göller Yöresi, Mente?e Yöresi gibi.

Yörünge Düzlemi : Bak?n?z : Ekliptik.

Yükseklik : A??r bir gaz olan su buhar?, yerçekiminin etkisiyle fazla yükselemez. Yo?unla?ma sonucu ya??? tekrar yeryüzüne dü?er. Yükseldikçe hava so?uyaca??ndan havan?n su buhar? ta??ma kapasitesi dolay?s?yla buharla?ma azal?r.

 

Videolu Soru ă÷zŘmleri

ă?km?? Sorular

Facebook Sayfam?z

Mesleki ve Teknik E?itim

Mesleki ve Teknik E?itim
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugŘn587
mod_vvisit_counterDŘn1100
mod_vvisit_counterBu Hafta1687
mod_vvisit_counterBu Ay31549
mod_vvisit_counterToplam7554994

Kimler ăevrimiši

┼×u anda 23 ziyaret├ži ├ževrimi├ži

[+]
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color
├ľdev